Thuốc giả, mỹ phẩm giả và phụ tùng giả nguy hiểm hơn hàng giả thông thường vì hậu quả không dừng ở thiệt hại doanh thu của chủ nhãn hiệu: người dùng có thể không được điều trị, bị nhiễm độc, kích ứng, hoặc gặp tai nạn khi một chi tiết an toàn hỏng. Cùng một hành vi làm giả, nhưng khi sản phẩm tác động trực tiếp lên cơ thể hay lên an toàn cơ khí, pháp luật nhiều nước, trong đó có Việt Nam, xếp vào nhóm bị xử lý nghiêm khắc hơn hẳn.
Với doanh nghiệp trong ba ngành này, chống hàng giả vì thế không còn là lựa chọn bảo vệ thương hiệu mà gắn với nghĩa vụ quản lý chất lượng, cảnh giác sau bán hàng và thu hồi sản phẩm. Phần dưới phân tích cơ chế gây hại riêng của từng ngành, cách hàng giả len vào kênh hợp pháp, và khung kiểm soát mà nhà sản xuất, nhà phân phối nên có. Bài không thay lời khuyên của dược sĩ, bác sĩ hay kỹ thuật viên; nghi dùng phải hàng giả có ảnh hưởng sức khoẻ thì cần đến cơ sở y tế.
Vì sao ba nhóm hàng này được đối xử khác
Hàng giả túi xách gây hại chủ yếu cho chủ nhãn hiệu và cho niềm tin thị trường. Hàng giả trong y tế, mỹ phẩm, phụ tùng an toàn gây hại cho người dùng ngay cả khi người dùng không hề biết mình mua hàng giả, và thường không có cách tự kiểm tra. Ở đây bất cân xứng thông tin đạt mức cao nhất: người bệnh không phân tích được hoạt chất, người lái xe không kiểm tra được hợp chất của má phanh.
Tổ chức Y tế Thế giới từ năm 2017 dùng cặp thuật ngữ substandard and falsified medical products: sản phẩm kém chất lượng (hàng thật của nhà sản xuất được phép nhưng không đạt tiêu chuẩn) và sản phẩm giả mạo (cố ý mô tả sai về danh tính, thành phần hoặc nguồn gốc). Báo cáo năm 2017 của tổ chức này ước tính khoảng một phần mười sản phẩm y tế ở các nước thu nhập thấp và trung bình thuộc một trong hai nhóm, một con số thường được trích dẫn nhưng cần hiểu là ước tính từ các khảo sát có phương pháp khác nhau.
Ở cấp quốc tế còn có Công ước Medicrime của Hội đồng châu Âu (2011), văn kiện đầu tiên hình sự hoá việc làm giả sản phẩm y tế, và các chiến dịch phối hợp thường niên của Interpol nhắm vào việc bán thuốc giả trực tuyến. Ở Việt Nam, pháp luật hình sự có tội danh riêng nặng hơn cho hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh, tách khỏi tội sản xuất, buôn bán hàng giả nói chung.
Cơ chế gây hại và kênh len vào của từng ngành
Mỗi ngành có kiểu hàng giả riêng và cách xâm nhập riêng; hiểu điều này giúp đặt biện pháp kiểm soát đúng chỗ.
| Ngành | Kiểu hàng giả thường gặp | Cơ chế gây hại | Kênh len vào phổ biến |
|---|---|---|---|
| Thuốc | Không có hoạt chất, sai hàm lượng, sai hoạt chất, lẫn tạp chất | Bệnh không được điều trị, kháng thuốc, ngộ độc | Bán trực tuyến, nhà thuốc nhỏ nhập từ nguồn trôi nổi, thuốc "xách tay" |
| Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Trộn chất cấm hoặc thuốc tân dược không công bố để "có tác dụng nhanh" | Tác dụng phụ không lường, tương tác thuốc | Mạng xã hội, livestream, bán hàng đa cấp trá hình |
| Mỹ phẩm | Kem trộn không rõ thành phần, nhiễm vi sinh, kim loại nặng, chất bị hạn chế | Kích ứng, tổn thương da, nhiễm độc tích luỹ | Bán trực tuyến, spa, hàng "xách tay", sang chiết |
| Phụ tùng ô tô, xe máy | Má phanh, lọc dầu, vòng bi, đèn sai vật liệu và tiêu chuẩn | Hỏng chi tiết an toàn, tai nạn | Garage độc lập, cửa hàng phụ tùng, sàn trực tuyến |
| Thiết bị điện, sạc | Linh kiện cách điện kém, thiếu mạch bảo vệ | Cháy nổ, điện giật | Chợ điện tử, bán trực tuyến giá rẻ |
Điểm chung đáng chú ý là kênh len vào thường là các khoảng hở giữa kênh chính thức và người dùng: nhà thuốc nhỏ mua từ người chào hàng lưu động, garage mua phụ tùng theo giá, spa mua mỹ phẩm số lượng lớn không hoá đơn. Người dùng cuối mua đúng chỗ quen nhưng chỗ quen đã lấy hàng sai nguồn.
Thuốc và sản phẩm y tế: hàng giả khó thấy nhất
Thuốc giả nguy hiểm vì có thể trông hoàn toàn giống thuốc thật, và hậu quả thường không quy được về hàng giả: người bệnh không khỏi bị coi là "không đáp ứng điều trị". Thuốc giả chứa hoạt chất dưới liều với kháng sinh, thuốc sốt rét còn góp phần thúc đẩy kháng thuốc, một tác hại vượt khỏi người dùng cá nhân. Vì vậy chuỗi cung ứng dược ở nhiều thị trường đã chuyển sang định danh và xác minh từng hộp thuốc, như Chỉ thị về thuốc giả của Liên minh châu Âu và luật về an ninh chuỗi cung ứng thuốc của Mỹ.
Ở Việt Nam, kinh doanh thuốc là ngành nghề có điều kiện, nhà thuốc phải đáp ứng thực hành tốt và mua từ cơ sở bán buôn hợp pháp. Với doanh nghiệp dược, việc cần làm gồm: kiểm soát nhà phân phối và chuỗi bán buôn, có quy trình tiếp nhận báo cáo nghi ngờ từ nhà thuốc và người bệnh, phối hợp với cơ quan quản lý dược khi phát hiện, và chuẩn bị sẵn quy trình thu hồi để dùng khi lô thật bị làm giả trùng số lô.
Một tình huống đặc thù là thuốc giả mang đúng số lô của thuốc thật. Khi cơ quan quản lý cảnh báo một số lô, nhà thuốc có thể đồng loạt trả lại cả hàng thật. Doanh nghiệp cần có cách để nhà thuốc phân biệt nhanh, như đặc điểm bảo mật trên hộp hoặc mã định danh tra được, và truyền thông chính xác để không làm người bệnh bỏ điều trị vì hoang mang.
Mỹ phẩm: hàng giả trộn lẫn với hàng không rõ nguồn gốc
Thị trường mỹ phẩm có ba nhóm hàng khó phân biệt với nhau trong mắt người mua: hàng giả mạo nhãn hiệu, hàng thật nhưng không rõ nguồn gốc, và sản phẩm tự pha chế bán dưới tên riêng không công bố. Cả ba đều thiếu một đơn vị chịu trách nhiệm trước người dùng tại Việt Nam. Hàng giả đáng lo nhất là loại có tác dụng "nhanh" bất thường, vì thường đi kèm thành phần bị cấm hoặc bị hạn chế mà khi dùng lâu gây tổn thương khó hồi phục.
Hai cách làm giả đặc thù của ngành là sang chiết (chiết sản phẩm khác vào chai thật đã dùng hết, hoặc chia nhỏ hàng thật rồi pha loãng) và tái chế bao bì (thu gom vỏ hộp, vỏ chai thật để đóng hàng giả). Hai cách này vượt qua mọi kiểm tra dựa trên bao bì, nên doanh nghiệp mỹ phẩm ngày càng thiết kế bao bì phải phá huỷ khi dùng và gắn mã định danh với từng đơn vị.
Kênh spa và thẩm mỹ là điểm nóng: cơ sở mua số lượng lớn, dùng trên khách thay vì bán, người dùng không thấy bao bì. Chủ nhãn hiệu bán qua kênh chuyên nghiệp nên có chương trình cơ sở được ủy quyền, có chứng nhận cho khách kiểm tra, và kiểm tra định kỳ hàng tồn của cơ sở.
Phụ tùng và linh kiện an toàn: rủi ro nằm ở tiêu chuẩn vật liệu
Phụ tùng giả hiếm khi hỏng ngay; chúng hỏng sớm hơn, dưới tải nặng hơn, hoặc trong điều kiện khắc nghiệt hơn mà người dùng chưa gặp. Má phanh dùng vật liệu rẻ hơn có thể phanh được trong điều kiện thường nhưng mất hiệu quả khi nóng; vòng bi kém chất lượng có thể chạy êm vài tháng. Đó là lý do người mua, kể cả thợ có kinh nghiệm, khó phát hiện bằng kiểm tra khi lắp.
Ngành hàng không có khái niệm linh kiện chưa được phê duyệt bị nghi ngờ (suspected unapproved parts) với quy trình báo cáo bắt buộc, một mô hình mà ngành ô tô và máy móc công nghiệp có thể học: mọi linh kiện an toàn phải truy được về nhà sản xuất được phép, và mọi linh kiện nghi vấn phải được báo cáo, cách ly. Với ô tô, xe máy, nhà sản xuất và nhà phân phối nên đưa yêu cầu truy xuất nguồn gốc vào hợp đồng với đại lý, garage ủy quyền.
Doanh nghiệp vận tải, đội xe, nhà máy cũng là người mua chịu rủi ro: một vụ tai nạn do phụ tùng giả có thể dẫn tới trách nhiệm bồi thường của chính doanh nghiệp vận hành nếu không chứng minh được đã mua từ nguồn hợp pháp. Chính sách mua hàng chỉ từ nhà cung cấp được ủy quyền, lưu chứng từ, kiểm tra mẫu là phần của quản trị an toàn chứ không chỉ của phòng mua hàng.
Khung kiểm soát cho doanh nghiệp trong các ngành rủi ro cao
Các bước dưới đây áp dụng được cho nhà sản xuất và nhà phân phối thuốc, mỹ phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, phụ tùng; mức độ chi tiết điều chỉnh theo quy mô.
- Lập danh mục sản phẩm theo rủi ro gây hại khi bị làm giả, ưu tiên sản phẩm có tác động sức khoẻ, an toàn và có giá trị cao.
- Kiểm soát kênh: danh sách nhà phân phối, đại lý, cơ sở bán lẻ được ủy quyền được công bố và cập nhật; hợp đồng có nghĩa vụ chỉ mua từ nguồn hợp pháp và báo cáo hàng nghi giả.
- Thiết kế bao bì chống tái sử dụng và gắn mã định danh tra được cho sản phẩm rủi ro cao nhất.
- Thiết lập kênh tiếp nhận báo cáo từ nhà thuốc, spa, garage, người dùng, kèm quy trình đánh giá trong thời gian ngắn.
- Khi xác nhận có hàng giả: báo cáo cơ quan quản lý chuyên ngành và cơ quan thực thi, đánh giá nhu cầu cảnh báo công khai, chuẩn bị thông tin giúp phân biệt hàng thật để không làm gián đoạn việc sử dụng hàng thật.
- Gắn chống hàng giả vào hệ thống cảnh giác sau bán hàng: báo cáo phản ứng bất lợi, khiếu nại chất lượng cần được rà xem có liên quan hàng giả không.
- Đào tạo định kỳ cho kênh phân phối về đặc điểm nhận biết và nghĩa vụ báo cáo.
Điểm khác biệt so với hàng tiêu dùng thông thường là bước năm: với sản phẩm ảnh hưởng sức khoẻ, im lặng để tránh ảnh hưởng doanh số có thể bị coi là vi phạm nghĩa vụ của nhà sản xuất, và gây thiệt hại lớn hơn nhiều khi sự việc vỡ lở.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc kém chất lượng có phải là thuốc giả không?
Không hoàn toàn. Thuốc kém chất lượng là thuốc của nhà sản xuất được phép nhưng không đạt tiêu chuẩn đã đăng ký, thường do lỗi sản xuất hoặc bảo quản. Thuốc giả là thuốc cố ý mô tả sai về danh tính, thành phần hay nguồn gốc. Hai loại đều nguy hiểm, nhưng cơ chế xử lý và trách nhiệm khác nhau.
Mỹ phẩm sang chiết có hợp pháp không?
Chia nhỏ mỹ phẩm từ chai lớn sang lọ nhỏ để bán thường làm thay đổi bao bì và nhãn của nhà sản xuất, đặt ra vấn đề về ghi nhãn, chất lượng và có thể xâm phạm nhãn hiệu nếu dùng nhãn hiệu gốc. Rủi ro lớn hơn là sản phẩm bị pha trộn trong quá trình chiết. Cần đối chiếu quy định quản lý mỹ phẩm hiện hành trước khi kinh doanh.
Garage lắp phụ tùng giả cho khách mà không biết thì có chịu trách nhiệm không?
Garage có thể phải chịu trách nhiệm với khách theo hợp đồng dịch vụ và pháp luật bảo vệ người tiêu dùng, kể cả khi không biết, nếu không chứng minh được đã mua từ nguồn hợp pháp với sự cẩn trọng hợp lý. Lưu hoá đơn, mua từ nhà phân phối ủy quyền và ghi rõ loại phụ tùng trên phiếu sửa chữa là cách tự bảo vệ.
Doanh nghiệp phát hiện thuốc giả mang tên mình có nghĩa vụ công bố không?
Doanh nghiệp dược có nghĩa vụ phối hợp với cơ quan quản lý dược khi phát hiện thuốc giả, và cơ quan này thường là bên ra cảnh báo chính thức. Việc tự truyền thông nên phối hợp với cơ quan quản lý để thông tin chính xác, giúp người bệnh phân biệt hàng thật mà không bỏ điều trị. Nghĩa vụ cụ thể cần đối chiếu quy định hiện hành.
Người dùng nghi mình dùng phải thuốc hoặc mỹ phẩm giả nên làm gì?
Ngừng dùng sản phẩm nghi vấn, đến cơ sở y tế nếu có dấu hiệu bất thường về sức khoẻ, giữ lại sản phẩm, bao bì và hoá đơn. Sau đó báo cho nhà sản xuất qua kênh chính thức và phản ánh tới cơ quan quản lý. Không tự đổi sang sản phẩm khác hay tự điều chỉnh điều trị mà không hỏi người có chuyên môn.
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ trộn thuốc tân dược bị xử lý thế nào?
Trộn hoạt chất tân dược không công bố vào thực phẩm bảo vệ sức khoẻ là hành vi nghiêm trọng, có thể bị xử lý cả về an toàn thực phẩm, hàng giả và hình sự tuỳ tính chất, quy mô và hậu quả. Với chủ nhãn hiệu thật, điều này càng nguy hiểm khi hàng giả mang tên mình gây hại, nên cần báo cáo cơ quan chức năng ngay.
