Creative Commons (CC) là bộ giấy phép chuẩn cho phép tác giả cấp quyền công khai cho bất kỳ ai dùng tác phẩm của mình miễn phí, kèm các điều kiện do tác giả chọn. Tác giả vẫn giữ quyền tác giả; họ chỉ tuyên bố trước "bạn được làm những việc này, với điều kiện này", để người dùng không phải xin phép từng lần.
Có bốn điều kiện gốc: ghi công tác giả (BY), chia sẻ tương tự (SA), phi thương mại (NC), không phái sinh (ND). Ghép chúng lại ra sáu giấy phép, cộng thêm công cụ CC0 để từ bỏ quyền ở mức tối đa luật cho phép. Hiểu sai một điều kiện — nhất là NC và ND — là nguyên nhân phổ biến khiến doanh nghiệp dùng ảnh "miễn phí" mà vẫn vi phạm.
Ra đời từ đâu và giải quyết vấn đề gì
Creative Commons là tổ chức phi lợi nhuận thành lập năm 2001 tại Hoa Kỳ, với Lawrence Lessig, giáo sư luật, là một trong những người sáng lập. Bộ giấy phép đầu tiên ra mắt năm 2002. Phiên bản hiện hành là 4.0, công bố năm 2013, được thiết kế để dùng được trên toàn thế giới mà không cần chuyển đổi theo luật từng nước như các phiên bản trước.
Vấn đề mà CC giải quyết là chi phí giao dịch. Mặc định của luật là "mọi quyền được bảo lưu": muốn dùng thì phải tìm tác giả, liên lạc, thương lượng. Với một nhà nghiên cứu muốn chia sẻ hình minh hoạ, một nhiếp ảnh gia nghiệp dư muốn ảnh của mình được lan rộng, hay một trường đại học muốn mở học liệu, quy trình xin phép từng lần là rào cản vô lý. CC chuyển mặc định thành "một số quyền được bảo lưu", với văn bản pháp lý chuẩn hoá để cả hai bên đều biết chính xác điều gì được phép.
Ngày nay giấy phép CC có mặt khắp nơi: Wikipedia dùng CC BY-SA cho văn bản, nhiều tạp chí khoa học truy cập mở công bố bài theo CC BY, các kho ảnh và kho âm thanh cộng đồng cho phép người đăng chọn giấy phép. Với người làm nội dung, đó là nguồn tài nguyên lớn — miễn là đọc đúng điều kiện.
Bốn điều kiện gốc và sáu giấy phép
Mọi giấy phép CC đều có điều kiện BY (ghi công). Ba điều kiện còn lại được thêm vào tuỳ lựa chọn của tác giả. Bảng dưới đi từ mở nhất đến hạn chế nhất.
| Giấy phép | Dùng thương mại | Được sửa, phái sinh | Điều kiện thêm |
|---|---|---|---|
| CC BY | Có | Có | Chỉ cần ghi công đúng cách |
| CC BY-SA | Có | Có | Bản phái sinh phải phát hành theo cùng giấy phép hoặc giấy phép tương thích |
| CC BY-ND | Có | Không | Chỉ dùng nguyên vẹn, không chỉnh sửa |
| CC BY-NC | Không | Có | Không dùng cho mục đích thương mại |
| CC BY-NC-SA | Không | Có | Phi thương mại và bản phái sinh dùng cùng giấy phép |
| CC BY-NC-ND | Không | Không | Hạn chế nhất: chỉ chia sẻ nguyên vẹn, phi thương mại |
Ngoài sáu giấy phép còn có CC0 — công cụ để tác giả từ bỏ mọi quyền ở mức luật cho phép, đưa tác phẩm gần nhất có thể vào phạm vi công cộng. Lưu ý ở những nước mà quyền nhân thân không thể từ bỏ, như Việt Nam, CC0 vẫn không xoá được quyền đứng tên của tác giả; vì vậy ghi tên khi biết vẫn là cách làm đúng.
Một công cụ khác là Public Domain Mark, dùng để đánh dấu tác phẩm đã thực sự hết thời hạn bảo hộ, không phải giấy phép.
Ba điều kiện hay bị hiểu sai
NC — "phi thương mại" rộng hơn bạn nghĩ. Giấy phép 4.0 định nghĩa phi thương mại là không chủ yếu hướng tới lợi thế thương mại hoặc tiền bạc. Dùng ảnh NC trên blog của một công ty để thu hút khách hàng, trên fanpage bán hàng, hay trong bài thuyết trình bán dịch vụ đều có nguy cơ cao bị coi là thương mại, dù bài đó không trực tiếp bán ảnh. Ranh giới mờ, và chính Creative Commons thừa nhận có tranh luận; cách an toàn với doanh nghiệp là coi NC là "không dùng".
ND — cắt khung có tính là phái sinh không? Theo cách giải thích của Creative Commons, những thay đổi chỉ mang tính kỹ thuật để chuyển định dạng hoặc thay đổi kích thước thường không tạo ra bản phái sinh. Nhưng chỉnh màu, ghép ảnh, cắt bỏ phần đáng kể, thêm chữ lên ảnh thì có. Đặt ảnh nguyên vẹn cạnh nội dung khác, như trong một bài báo, không phải phái sinh.
SA — tính lây lan của giấy phép. Nếu bạn sửa đổi một tác phẩm CC BY-SA, bản sửa đổi phải được phát hành theo BY-SA hoặc giấy phép tương thích. Doanh nghiệp đưa một hình minh hoạ BY-SA đã chỉnh sửa vào tài liệu sản phẩm phải chấp nhận người khác được dùng lại hình đã chỉnh đó theo cùng điều kiện. Điều này không lây sang toàn bộ tài liệu nếu hình chỉ được đặt cạnh nội dung khác.
Cách ghi nguồn đúng: quy tắc TASL
Creative Commons khuyến nghị ghi công theo bốn thành phần, thường viết tắt là TASL: Title (tên tác phẩm), Author (tác giả, kèm liên kết tới trang của tác giả nếu môi trường cho phép), Source (nguồn, nơi tác phẩm được công bố), License (tên giấy phép và liên kết tới văn bản giấy phép). Nếu bạn đã sửa đổi, phải nói rõ là đã sửa.
Một ví dụ giả định cho ảnh dùng trên website: "Ruộng bậc thang mùa nước đổ" — ảnh của Nguyễn Văn A, nguồn: kho ảnh cộng đồng X, giấy phép CC BY 4.0, đã cắt khung. Trong video, có thể đặt dòng ghi công ở cuối video và trong phần mô tả. Trong ấn phẩm in, đặt dưới ảnh hoặc trong trang ghi nguồn cuối sách, miễn là hợp lý với phương tiện.
Những cách ghi sai thường gặp: chỉ ghi "ảnh: Creative Commons" (CC không phải tác giả), chỉ ghi tên kho ảnh, bỏ tên giấy phép, hoặc ghi nguồn ở một trang riêng mà người xem không tìm được. Giấy phép 4.0 cho phép ghi công theo bất kỳ cách nào hợp lý với phương tiện và bối cảnh, nhưng phải đủ để người xem biết tác giả là ai và tác phẩm được cấp phép thế nào. Ghi thiếu là vi phạm điều kiện, và khi điều kiện bị vi phạm, quyền sử dụng của bạn chấm dứt.
Phối trộn nhiều tài nguyên CC: bài toán tương thích giấy phép
Khi bạn ghép nhiều tác phẩm CC thành một sản phẩm mới — một video dùng ba đoạn nhạc và mười bức ảnh, một giáo trình gom hình minh hoạ từ nhiều nguồn — câu hỏi không còn là từng giấy phép cho phép gì, mà là chúng có cùng tồn tại được trong một bản phái sinh không. CC BY tương thích với hầu hết mọi thứ, vì điều kiện duy nhất là ghi công. CC BY-SA thì đòi bản phái sinh phải mang BY-SA, nên không thể trộn với tác phẩm BY-NC để tạo một bản phái sinh chung: một bên đòi mở cho thương mại, bên kia cấm thương mại.
Các giấy phép ND không cho phép tạo bản phái sinh nên về nguyên tắc không phối trộn được, chỉ có thể đặt nguyên vẹn cạnh nội dung khác. Cần phân biệt phái sinh với tuyển tập: đặt mười bức ảnh nguyên vẹn vào một cuốn sách ảnh là tuyển tập, mỗi ảnh giữ giấy phép riêng và bạn ghi công riêng từng ảnh; còn ghép mười ảnh thành một bức tranh cắt dán là phái sinh.
Với phần mềm và tài liệu kỹ thuật, có một điểm ít người biết: năm 2015 Creative Commons công bố CC BY-SA 4.0 tương thích một chiều với giấy phép GPLv3, nghĩa là có thể đưa nội dung BY-SA 4.0 vào dự án phát hành theo GPLv3. Dù vậy CC tự khuyến nghị không dùng giấy phép CC cho mã nguồn, vì chúng không xử lý các vấn đề riêng của phần mềm như phân phối mã nguồn hay bằng sáng chế. Quy tắc thực hành: trước khi phối trộn, lập bảng liệt kê từng tài nguyên kèm giấy phép, rồi chọn giấy phép cho sản phẩm cuối sao cho thoả điều kiện chặt nhất trong bảng.
Quy trình dùng tài nguyên CC an toàn cho doanh nghiệp
Phần lớn rủi ro không nằm ở giấy phép mà ở việc người đăng tải không phải chủ sở hữu thật. Quy trình dưới giảm cả hai loại rủi ro.
- Xác định mục đích: thương mại hay không, có chỉnh sửa không. Từ đó loại ngay các giấy phép NC hoặc ND không phù hợp.
- Kiểm người cấp phép có đúng là tác giả không: tìm ảnh ngược để xem ảnh có xuất hiện sớm hơn ở nơi khác với tên khác không. "Rửa giấy phép" — tải ảnh của người khác lên rồi gắn CC — là chuyện có thật.
- Kiểm các quyền ngoài quyền tác giả: giấy phép CC không cấp quyền hình ảnh của người trong ảnh, quyền nhãn hiệu hay quyền riêng tư. Ảnh CC có khuôn mặt người hoặc nhãn hiệu rõ không nên dùng cho quảng cáo.
- Lưu bằng chứng: chụp trang tác phẩm hiển thị giấy phép và ngày truy cập. Giấy phép CC không thể thu hồi với bản đã cấp, nhưng tác giả có thể đổi giấy phép cho lần phân phối sau và bạn cần chứng minh mình nhận theo giấy phép cũ.
- Ghi nguồn theo TASL ở vị trí người xem thấy được.
- Ghi vào sổ tài sản số nội bộ: tệp, nguồn, giấy phép, nơi đã dùng.
Quy trình này nghe tỉ mỉ nhưng chỉ tốn vài phút mỗi tài nguyên, và nó biến một bộ sưu tập ảnh "lấy trên mạng" thành một thư viện có thể kiểm toán.
Khi vi phạm điều kiện: cơ chế khôi phục quyền của bản 4.0
Một điểm ít người biết của giấy phép 4.0 là cơ chế tự khôi phục. Nếu bạn vi phạm điều kiện, ví dụ ghi công thiếu, quyền của bạn chấm dứt tự động. Nhưng quyền được khôi phục nếu bạn khắc phục vi phạm trong vòng 30 ngày kể từ khi biết về vi phạm. Điều khoản này được thêm vào để hạn chế tình trạng một số người cấp phép dùng lỗi ghi công nhỏ để đòi tiền.
Thực tế, ở nhiều nước đã có những vụ người cấp phép CC hoặc đại diện của họ gửi thư đòi tiền vì lỗi ghi công ở phiên bản giấy phép cũ (2.0, 3.0), vốn không có cơ chế khôi phục này. Creative Commons đã lên tiếng phản đối việc dùng giấy phép theo cách đó, nhưng về mặt pháp lý người dùng vẫn có thể phải xử lý. Vì vậy cần chú ý phiên bản giấy phép đi kèm tác phẩm, không chỉ loại giấy phép.
Với doanh nghiệp Việt Nam, khi nhận thư như vậy, việc đầu tiên là sửa ghi công ngay và lưu bằng chứng thời điểm sửa, sau đó xác định phiên bản giấy phép và tư cách của người gửi. Nếu muốn mở tài nguyên của chính mình theo CC, hãy chọn phiên bản 4.0, cân nhắc kỹ giữa BY và BY-SA, và chỉ chọn NC khi bạn thực sự sẵn sàng thương lượng giấy phép thương mại riêng với người có nhu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Giấy phép Creative Commons có hợp pháp ở Việt Nam không?
Giấy phép CC là một hình thức chủ sở hữu cho phép người khác sử dụng tác phẩm, phù hợp với nguyên tắc tự do định đoạt quyền tài sản trong luật Việt Nam. Phiên bản 4.0 được soạn để áp dụng quốc tế. Tuy vậy chưa có nhiều tranh chấp về CC được giải quyết công khai tại Việt Nam, nên vẫn nên lưu bằng chứng cẩn thận.
Tác giả có rút lại giấy phép CC được không?
Không với những người đã nhận tác phẩm theo giấy phép đó; giấy phép CC không thể thu hồi. Tác giả có thể ngừng phân phối hoặc đổi sang điều kiện khác cho các lần phân phối sau, nhưng người đã nhận theo giấy phép cũ vẫn tiếp tục dùng được nếu tuân thủ điều kiện.
Có thể bán sản phẩm in ảnh CC BY không?
Về nguyên tắc CC BY cho phép dùng thương mại kể cả in ấn và bán, miễn là ghi công. Tuy vậy cần kiểm các quyền khác như quyền hình ảnh của người trong ảnh, nhãn hiệu xuất hiện trong ảnh, và đảm bảo người cấp phép là chủ sở hữu thật.
Nội dung Wikipedia có dùng lại được không?
Văn bản Wikipedia được cấp phép CC BY-SA, nên có thể dùng lại kể cả thương mại nếu ghi công và phát hành bản phái sinh theo cùng giấy phép. Hình ảnh trên Wikipedia có giấy phép riêng từng tệp, một số ảnh được dùng theo cơ sở sử dụng hợp lý của Mỹ và không dùng lại được.
Nên chọn giấy phép CC nào cho tài liệu đào tạo của doanh nghiệp?
Nếu mục tiêu là lan toả tối đa và tạo uy tín chuyên môn, CC BY là lựa chọn ít rào cản nhất. Nếu muốn các bản cải tiến cũng phải mở, chọn CC BY-SA. NC hạn chế người dùng doanh nghiệp, vốn thường là đối tượng bạn muốn tiếp cận.
Dùng nhạc CC trong video có cần lưu ý gì riêng?
Bản ghi và tác phẩm âm nhạc có thể có chủ sở hữu khác nhau. Một bản thu được gắn CC bởi người biểu diễn không chắc đã giải quyết quyền của người sáng tác nếu đó là bài hát của người khác. Nên chọn nhạc mà cả sáng tác và bản ghi đều do cùng một người tạo ra và cấp phép.
