Hàng giả là hàng hoá đánh lừa người mua về một thuộc tính cốt lõi: hoặc về chất lượng, thành phần, công dụng (hàng không có hoặc thiếu nhiều giá trị sử dụng so với công bố), hoặc về nguồn gốc thương mại (mang nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, nhãn hàng hoá, tem của người khác mà không được phép). Điểm chung của mọi dạng hàng giả là sự giả mạo có chủ ý: người mua tưởng mình mua thứ A trong khi thực chất nhận thứ B.
Hàng nhái không phải thuật ngữ pháp lý mà là cách nói đời thường, thường chỉ hàng bắt chước tên gọi, bao bì, kiểu dáng của sản phẩm nổi tiếng ở mức "na ná". Tuỳ mức độ, hàng nhái có thể là hàng giả mạo nhãn hiệu, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hành vi cạnh tranh không lành mạnh, hoặc hoàn toàn hợp pháp. Hàng kém chất lượng và hàng lậu lại là hai phạm trù khác nữa. Gọi đúng tên quyết định cơ quan nào xử lý, chứng cứ nào cần có và hậu quả nặng nhẹ ra sao.
Vì sao "hàng giả" là khái niệm của nhiều ngành luật cùng lúc
Người ta hay hỏi "hàng giả là gì" như thể có một định nghĩa duy nhất. Thực ra khái niệm này nằm ở chỗ giao nhau của ít nhất ba mảng pháp luật, mỗi mảng bảo vệ một lợi ích khác nhau. Pháp luật về chất lượng sản phẩm và bảo vệ người tiêu dùng bảo vệ người mua khỏi bị lừa về giá trị sử dụng. Pháp luật sở hữu trí tuệ bảo vệ độc quyền của chủ nhãn hiệu, chủ chỉ dẫn địa lý, chủ quyền tác giả. Pháp luật xử lý vi phạm hành chính và hình sự định ra chế tài cho từng hành vi sản xuất, buôn bán, vận chuyển.
Ở cấp quốc tế, Hiệp định TRIPS (1994) của WTO dùng hai thuật ngữ hẹp hơn: counterfeit trademark goods (hàng giả mạo nhãn hiệu) và pirated copyright goods (hàng sao chép lậu). Hai khái niệm này gắn với quyền sở hữu trí tuệ, không bao trùm hàng giả về chất lượng. Pháp luật Việt Nam rộng hơn: văn bản về xử phạt hàng giả liệt kê cả hàng giả về nội dung, hàng giả về công dụng, hàng giả mạo nhãn hàng hoá và bao bì, tem nhãn giả, bên cạnh hàng giả mạo sở hữu trí tuệ.
Hệ quả thực tế: một sản phẩm có thể vi phạm nhiều tầng cùng lúc. Một lọ kem dưỡng in nhãn hiệu của hãng lớn, bên trong là kem trộn không rõ thành phần, vừa là hàng giả mạo nhãn hiệu, vừa là hàng giả về chất lượng, vừa có thể là hàng không đáp ứng điều kiện lưu hành mỹ phẩm. Mỗi tầng mở ra một con đường xử lý và một cơ quan có thẩm quyền khác nhau. Văn bản cụ thể đang áp dụng thay đổi theo thời gian, nên khi lập hồ sơ cần đối chiếu nghị định và thông tư hiện hành.
Năm dạng hàng giả theo cách pháp luật Việt Nam phân loại
Giả về nội dung. Hàng không có giá trị sử dụng, hoặc thành phần, hàm lượng chất chính thấp hơn đáng kể so với tiêu chuẩn đã công bố hay ghi trên nhãn. Ví dụ giả định: phân bón ghi hàm lượng đạm nhưng phân tích thực tế chỉ còn một phần nhỏ. Dạng này không cần dính tới nhãn hiệu của ai; một nhà sản xuất tự đặt tên riêng vẫn có thể làm hàng giả về nội dung.
Giả về công dụng. Hàng không có công dụng như đã công bố hoặc như tên gọi của nó, chẳng hạn thiết bị lọc nước không lọc được, mũ bảo hiểm không có khả năng chịu va đập theo loại sản phẩm đó. Đây là nhóm gây nguy hiểm trực tiếp, vì người dùng dựa vào công dụng để bảo vệ sức khoẻ, tính mạng.
Giả mạo nhãn hàng hoá, bao bì. Ghi sai tên, địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm, xuất xứ, mã số lưu hành, số công bố; hoặc dùng bao bì của thương nhân khác. Lưu ý: nhãn hàng hoá ở đây là nội dung bắt buộc theo quy định ghi nhãn, khác với nhãn hiệu là tài sản trí tuệ.
Tem, nhãn, bao bì giả. Bản thân tem chống giả, tem nhập khẩu, nhãn, vỏ hộp được sản xuất trái phép để bán cho người làm hàng giả. Đây là mắt xích thượng nguồn, và chặn được nó thường hiệu quả hơn đuổi theo từng điểm bán lẻ.
Hàng giả mạo sở hữu trí tuệ. Hàng mang nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý trùng hoặc khó phân biệt với đối tượng đang được bảo hộ, dùng cho chính loại hàng đó, không được phép; và bản sao tác phẩm làm ra không được phép. Dạng này đòi hỏi có quyền đang có hiệu lực, nên chủ sản phẩm chưa đăng ký nhãn hiệu sẽ rất khó dùng tới.
Bảng phân biệt sáu khái niệm hay bị dùng lẫn
Bảng dưới đặt sáu khái niệm cạnh nhau theo bốn câu hỏi mà cơ quan xử lý sẽ hỏi: lừa về cái gì, có cần quyền sở hữu trí tuệ không, ai thường xử lý, và người bán ngay tình có thoát trách nhiệm không.
| Khái niệm | Lừa hoặc vi phạm về | Cần quyền SHTT đang có hiệu lực? | Đầu mối xử lý thường gặp |
|---|---|---|---|
| Hàng giả về chất lượng, công dụng | Giá trị sử dụng, thành phần, công dụng | Không | Quản lý thị trường, cơ quan chuyên ngành, công an |
| Hàng giả mạo nhãn hiệu | Nguồn gốc thương mại (sao chép gần như y hệt) | Có | Quản lý thị trường, hải quan, công an, toà án |
| Hàng xâm phạm quyền SHTT | Dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn, kiểu dáng, sáng chế | Có | Cơ quan hành chính hoặc toà án dân sự |
| Hàng nhái (đời thường) | Tuỳ trường hợp, có thể không vi phạm gì | Tuỳ | Phải quy về một trong các loại khác |
| Hàng kém chất lượng | Không đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn nhưng không giả mạo | Không | Cơ quan quản lý chất lượng chuyên ngành |
| Hàng lậu | Nghĩa vụ thuế, thủ tục, chính sách quản lý xuất nhập khẩu | Không | Hải quan, biên phòng, quản lý thị trường |
Điểm hay bị nhầm nhất là giữa hàng giả và hàng kém chất lượng. Hàng kém chất lượng là hàng thật của chính nhà sản xuất nhưng không đạt mức tiêu chuẩn đã công bố, chẳng hạn một lô bị lỗi quy trình; nhà sản xuất không giả mạo ai, chỉ làm không đạt. Ranh giới giữa hai loại thường được xác định bằng mức chênh lệch so với công bố, nên kết quả thử nghiệm có ý nghĩa quyết định.
Còn hàng lậu có thể là hàng thật trăm phần trăm, chỉ là đưa qua biên giới trốn thuế hoặc né thủ tục. Một lô điện thoại chính hãng nhập không khai báo là hàng lậu chứ không phải hàng giả. Ngược lại, hàng giả thường đi kèm buôn lậu vì kẻ làm giả hiếm khi khai báo trung thực.
Hàng nhái nằm ở đâu: từ hợp pháp đến xâm phạm
Vì "hàng nhái" không có định nghĩa pháp lý, cách làm đúng là đặt nó lên một dải liên tục rồi xem nó rơi vào đoạn nào. Đầu dải là bắt chước hợp pháp: sản phẩm cùng công năng, kiểu dáng phổ thông, tên riêng khác hẳn, như nhiều hãng cùng làm bình giữ nhiệt hình trụ. Cạnh tranh bằng sao chép ý tưởng không được bảo hộ là bình thường trong kinh tế thị trường; pháp luật sở hữu trí tuệ chỉ bảo vệ những gì đã được xác lập quyền.
Đoạn giữa là vùng xám: tên gọi khác nhưng phát âm gần, bao bì cùng tông màu và bố cục, đặt cạnh nhau trên kệ thì người mua vội dễ nhầm. Ở đây câu hỏi pháp lý là "khả năng gây nhầm lẫn" đối với người tiêu dùng bình thường của loại hàng đó, xét tổng thể chứ không soi từng chi tiết. Nếu bao bì đặc trưng chưa được đăng ký, chủ sản phẩm vẫn có thể viện dẫn quy định chống cạnh tranh không lành mạnh về chỉ dẫn gây nhầm lẫn, nhưng gánh chứng minh nặng hơn.
Cuối dải là giả mạo: sao chép y nguyên nhãn hiệu, kiểu chữ, màu sắc, đến cả mã vạch, để người mua tin đó là hàng thật. Lúc này hàng nhái đã thành hàng giả mạo nhãn hiệu và có thể bị xử lý mạnh nhất, kể cả hình sự khi đạt ngưỡng luật định. Việc xác định một sản phẩm cụ thể nằm ở đoạn nào thường cần ý kiến chuyên môn, và đó là lý do giám định sở hữu trí tuệ tồn tại.
Vì sao phải gọi đúng tên trước khi yêu cầu xử lý
Chủ doanh nghiệp phát hiện hàng nhái thường muốn dùng từ mạnh nhất: "hàng giả". Nhưng cáo buộc quá đà là cách nhanh nhất để hồ sơ bị bác. Nếu sản phẩm bên kia chỉ tương tự ở mức tranh luận được, yêu cầu xử lý "hàng giả mạo nhãn hiệu" sẽ không được chấp nhận, và bên bị cáo buộc có thể phản công bằng yêu cầu huỷ hiệu lực văn bằng hoặc khiếu nại vì bị cảnh báo vô căn cứ.
Gọi đúng tên còn quyết định chứng cứ cần chuẩn bị. Hàng giả về chất lượng cần kết quả thử nghiệm ở phòng thí nghiệm đủ năng lực, so với tiêu chuẩn đã công bố. Hàng giả mạo nhãn hiệu cần văn bằng bảo hộ còn hiệu lực, mẫu hàng thật để đối chiếu và thường cần kết luận giám định. Hàng lậu cần chứng cứ về việc không có chứng từ nhập khẩu hợp lệ. Lẫn lộn ba loại này khiến doanh nghiệp tốn tiền thử nghiệm thứ không cần và thiếu đúng thứ cần.
Cuối cùng là hậu quả với người bán. Với nhiều dạng vi phạm, người bán lẻ không biết hàng là giả vẫn có thể bị tịch thu hàng, nhưng mức độ trách nhiệm khác với người sản xuất cố ý. Hiểu đúng phân tầng giúp chủ nhãn hiệu chọn đúng mục tiêu: dồn lực vào nguồn sản xuất và đầu mối phân phối, thay vì tạo ấn tượng xấu với hàng loạt tiểu thương nhỏ.
Những hiểu lầm phổ biến về hàng giả
Mấy niềm tin dưới đây xuất hiện thường xuyên trong cả câu hỏi của người tiêu dùng lẫn của doanh nghiệp, và đều sai hoặc chỉ đúng một phần.
- "Hàng giả thì phải rẻ." Hàng giả tinh vi thường được bán gần bằng giá hàng thật, qua kênh trông chuyên nghiệp, chính để người mua không nghi ngờ. Giá rẻ bất thường là dấu hiệu, nhưng giá "hợp lý" không phải là bằng chứng hàng thật.
- "Hàng giả chỉ là chuyện của hàng hiệu xa xỉ." Các báo cáo của OECD và EUIPO về thương mại hàng giả cho thấy danh mục bị làm giả rất rộng: linh kiện ô tô, thuốc, mỹ phẩm, đồ chơi, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thiết bị điện. Nhóm hàng tiêu dùng nhanh nội địa cũng bị làm giả nhiều.
- "Có tem chống giả là hàng thật." Tem cũng bị làm giả, và mã QR có thể dẫn tới trang kiểm tra giả do chính kẻ làm giả dựng lên.
- "Hàng xuất khẩu dư, hàng OEM là hàng thật giá rẻ." Hàng mang nhãn hiệu nhưng ra khỏi nhà máy gia công không qua chủ nhãn hiệu thì về pháp lý thường vẫn là hàng không được phép lưu hành dưới nhãn hiệu đó, và câu chuyện "hàng dư" phần lớn là cách tiếp thị hàng giả.
- "Ghi rõ là hàng replica thì không vi phạm." Thông báo trung thực với người mua không xoá được việc dùng nhãn hiệu của người khác cho hàng cùng loại; hành vi xâm phạm vẫn còn nguyên.
- "Không đăng ký nhãn hiệu vẫn kiện hàng giả được như thường." Không có văn bằng, chủ sản phẩm mất phần lớn công cụ sở hữu trí tuệ, trừ khi chứng minh được nhãn hiệu nổi tiếng hoặc dựa vào quy định cạnh tranh không lành mạnh, đều khó hơn nhiều.
Đem khái niệm vào việc: ba câu hỏi đầu tiên khi gặp hàng nghi giả
Khi nhận được báo cáo "có hàng giả của mình ngoài thị trường", trước khi gọi luật sư hay cơ quan chức năng, bộ phận pháp chế hoặc chủ doanh nghiệp nên trả lời ba câu. Thứ nhất, sản phẩm đó lừa người mua về điều gì? Nếu về chất lượng, cần mẫu thử và phòng thí nghiệm; nếu về nguồn gốc, cần văn bằng và mẫu hàng thật để đối chiếu.
Thứ hai, quyền của mình đang ở trạng thái nào? Nhãn hiệu đã được cấp văn bằng chưa, cho đúng nhóm sản phẩm bị làm giả chưa, còn hiệu lực không, có đăng ký tại nước sản xuất hàng giả không. Rất nhiều vụ việc dừng ở câu hỏi này vì doanh nghiệp đăng ký nhãn hiệu cho mỹ phẩm nhưng bị làm giả ở dòng thực phẩm chức năng, hoặc chỉ có đơn đang chờ xét.
Thứ ba, mắt xích nào đáng xử lý? Một điểm bán lẻ, một gian hàng trực tuyến, một kho đầu mối hay một xưởng in bao bì. Mắt xích càng gần nguồn thì càng tốn công điều tra nhưng hiệu quả càng bền. Trả lời xong ba câu, việc chọn con đường xử lý hành chính, kiểm soát biên giới, dân sự hay hình sự sẽ rõ ràng hơn nhiều so với phản ứng theo cảm xúc.
Câu hỏi thường gặp
Hàng giả và hàng giả mạo nhãn hiệu có phải là một không?
Không. Hàng giả mạo nhãn hiệu chỉ là một dạng của hàng giả, gắn với việc sao chép nhãn hiệu đang được bảo hộ. Hàng giả còn gồm hàng giả về chất lượng, công dụng, nhãn hàng hoá và tem nhãn giả, những dạng có thể không liên quan đến nhãn hiệu của ai, kể cả khi nhà sản xuất dùng tên riêng của chính mình.
Hàng thật nhưng hết hạn sử dụng rồi bị sửa hạn có tính là hàng giả không?
Việc tẩy, sửa thông tin trên nhãn như hạn sử dụng thường bị xếp vào nhóm giả mạo nhãn hàng hoá hoặc gian lận thương mại, tuỳ cách quy định trong văn bản hiện hành. Sản phẩm vốn là hàng thật nhưng thông tin bắt buộc bị làm sai lệch để lừa người mua, nên vẫn bị xử lý nghiêm, đặc biệt với thực phẩm và thuốc.
Sản phẩm sản xuất trong nước nhưng ghi xuất xứ nước ngoài thì vi phạm loại gì?
Ghi sai xuất xứ là giả mạo thông tin trên nhãn hàng hoá và có thể cấu thành gian lận xuất xứ. Nếu tên địa danh ghi trên hàng là chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ thì còn xâm phạm quyền đối với chỉ dẫn địa lý. Hai tầng vi phạm có thể chồng lên nhau và do các cơ quan khác nhau xử lý.
Người bán lẻ không biết hàng mình bán là giả có bị xử lý không?
Hàng vẫn có thể bị tịch thu và buộc loại bỏ khỏi lưu thông vì bản thân hàng là vi phạm. Còn mức độ trách nhiệm cá nhân phụ thuộc vào yếu tố lỗi, khả năng chứng minh nguồn gốc hàng hoá hợp pháp và quy định hiện hành. Giữ hoá đơn, hợp đồng với nhà cung cấp là cách tự bảo vệ quan trọng nhất của người bán lẻ.
Hàng nhái bao bì của sản phẩm chưa đăng ký nhãn hiệu thì xử lý thế nào?
Chủ sản phẩm vẫn có thể viện dẫn quy định chống cạnh tranh không lành mạnh về chỉ dẫn gây nhầm lẫn, hoặc quyền tác giả đối với thiết kế bao bì nếu đủ điều kiện. Tuy vậy phải chứng minh bao bì có tính đặc trưng và người tiêu dùng đã gắn nó với mình, khó hơn nhiều so với có văn bằng. Bài học là đăng ký sớm.
Vì sao cùng một sản phẩm giả mà có nơi xử phạt hành chính, có nơi khởi tố hình sự?
Chế tài phụ thuộc quy mô, giá trị hàng tương đương hàng thật, thu lợi bất chính, tái phạm và hậu quả gây ra, theo các ngưỡng mà Bộ luật Hình sự và văn bản hướng dẫn quy định. Dưới ngưỡng thì xử phạt hành chính, vượt ngưỡng thì có thể truy cứu hình sự. Các ngưỡng này cần tra văn bản hiện hành cho từng vụ.
