Hàng giả bị xử lý hình sự khi hành vi đủ yếu tố cấu thành một tội phạm trong Bộ luật Hình sự, thường căn cứ vào giá trị hàng giả (tính theo giá hàng thật tương đương), thu lợi bất chính, hậu quả gây ra, tính chất có tổ chức và việc đã từng bị xử phạt. Dưới các ngưỡng đó, hành vi được xử phạt hành chính. Chủ nhãn hiệu không "khởi tố" được ai; vai trò của họ là tố giác, cung cấp chứng cứ, hỗ trợ chuyên môn và tham gia tố tụng với tư cách bị hại hoặc người có quyền lợi liên quan.
Pháp luật hình sự Việt Nam tách hai nhóm tội hay bị lẫn: nhóm tội sản xuất, buôn bán hàng giả (có tội danh riêng nặng hơn cho hàng giả là thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh, phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng) và tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Chọn đúng hướng ngay từ đơn tố giác giúp vụ việc đi nhanh hơn. Phần dưới trình bày ở mức nguyên lý; số điều, ngưỡng định lượng và khung hình phạt cần tra văn bản hiện hành cho từng vụ.
Hai nhóm tội: bảo vệ lợi ích gì, căn cứ vào đâu
Hai nhóm tội có thể cùng áp dụng cho một lô hàng, nhưng xuất phát từ hai lợi ích khác nhau, nên chứng cứ và cách tính cũng khác.
| Tiêu chí | Tội sản xuất, buôn bán hàng giả | Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp |
|---|---|---|
| Lợi ích được bảo vệ | Trật tự quản lý kinh tế, người tiêu dùng | Quyền của chủ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý |
| Đối tượng | Mọi dạng hàng giả: nội dung, công dụng, nhãn, sở hữu trí tuệ | Hàng giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý được bảo hộ |
| Cần văn bằng bảo hộ? | Không bắt buộc với hàng giả về chất lượng, công dụng | Bắt buộc, còn hiệu lực tại Việt Nam |
| Căn cứ định lượng thường gặp | Giá trị hàng giả tương đương hàng thật, thu lợi, hậu quả | Thu lợi bất chính, thiệt hại cho chủ sở hữu, giá trị hàng vi phạm |
| Vai trò chủ nhãn hiệu | Cung cấp thông tin, xác nhận hàng giả | Bị hại, có quyền yêu cầu bồi thường trong vụ án |
Với hàng giả nhóm thực phẩm, thuốc, phân bón, thức ăn chăn nuôi, pháp luật đặt tội danh riêng và thường có ngưỡng thấp hơn, khung nặng hơn, vì hậu quả với sức khoẻ và sản xuất nông nghiệp. Một đường dây làm giả thuốc mang nhãn hiệu của một hãng có thể bị xem xét ở cả tội làm giả thuốc lẫn tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp; cơ quan tiến hành tố tụng quyết định tội danh áp dụng.
Các yếu tố cơ quan điều tra xem xét khi quyết định khởi tố
Giá trị hàng giả. Thường được tính theo giá của hàng thật tương đương trên thị trường, không theo giá bán hàng giả. Điều này khiến một lô hàng giả bán rẻ vẫn có thể vượt ngưỡng hình sự, và đặt ra yêu cầu xác định giá hàng thật có căn cứ, đôi khi cần định giá. Chủ nhãn hiệu thường được đề nghị cung cấp bảng giá bán chính thức.
Thu lợi bất chính và thiệt hại. Chứng minh khoản thu lợi cần sổ sách, chứng từ thanh toán, lời khai, dữ liệu bán hàng trực tuyến; chứng minh thiệt hại cho chủ sở hữu khó hơn và thường cần tài liệu của chính doanh nghiệp.
Hậu quả với sức khoẻ, tính mạng. Với thực phẩm, thuốc, việc gây hại cho người dùng là tình tiết định khung nặng, kể cả khi giá trị hàng không lớn.
Tính chất có tổ chức, chuyên nghiệp, tái phạm. Đường dây nhiều người phân công vai trò, hoạt động thường xuyên, hoặc đối tượng đã bị xử phạt hành chính về hành vi tương tự mà còn vi phạm, là những tình tiết làm thay đổi đánh giá. Đây là lý do quyết định xử phạt hành chính trước đó có giá trị cho bước sau.
Yếu tố lỗi. Tội phạm về hàng giả là tội cố ý. Người buôn bán phải biết hoặc buộc phải biết hàng là giả; chứng cứ về việc mua giá rẻ bất thường, không chứng từ, che giấu kho, đổi tên liên tục thường được dùng để chứng minh ý thức chủ quan.
Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
Bộ luật Hình sự 2015 lần đầu quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, áp dụng với một số tội nhất định, trong đó có nhóm tội về hàng giả và tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Điều này có ý nghĩa thực tế khi hàng giả được sản xuất hoặc phân phối dưới danh nghĩa một doanh nghiệp có đăng ký, chứ không chỉ cá nhân.
Để pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự, hành vi phải được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, theo các điều kiện mà luật quy định. Việc pháp nhân chịu trách nhiệm không loại trừ trách nhiệm của cá nhân trực tiếp thực hiện. Hình phạt với pháp nhân chủ yếu là phạt tiền, đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh trong lĩnh vực nhất định, kèm các biện pháp tư pháp.
Với chủ nhãn hiệu, khả năng này mở thêm một hướng khi đối tượng là doanh nghiệp có tài sản: bên cạnh hình phạt, việc giải quyết bồi thường trong vụ án có cơ hội thi hành cao hơn so với khi bị cáo chỉ là cá nhân không có tài sản. Ngược lại, doanh nghiệp nào nhận gia công, phân phối mà không kiểm soát quyền sử dụng nhãn hiệu của khách hàng cũng nên nhận thức rủi ro này với chính mình.
Tố giác và phối hợp với cơ quan công an: quy trình cho chủ nhãn hiệu
Khung dưới đây mô tả việc chủ nhãn hiệu thường làm; trình tự tố tụng cụ thể do Bộ luật Tố tụng hình sự và cơ quan tiến hành tố tụng quyết định.
- Đánh giá trước khi tố giác: quy mô ước tính có khả năng vượt ngưỡng hình sự không, có dấu hiệu đường dây, có yếu tố gây hại sức khoẻ không. Vụ nhỏ lẻ thường phù hợp hơn với biện pháp hành chính.
- Chuẩn bị hồ sơ tố giác: văn bằng bảo hộ, mô tả hàng thật và đặc điểm nhận biết hàng giả, mẫu hàng giả và nguồn gốc mẫu, thông tin về đối tượng, địa điểm, quy mô, sơ đồ chuỗi nếu đã lần ra, bảng giá bán chính thức để làm căn cứ giá trị.
- Gửi tố giác đến cơ quan có thẩm quyền: thường là cơ quan cảnh sát điều tra về kinh tế, buôn lậu, hoặc lực lượng chuyên trách về môi trường, an toàn thực phẩm với hàng giả liên quan thực phẩm, tuỳ tổ chức hiện hành ở địa phương.
- Hỗ trợ trong giai đoạn xác minh: trả lời yêu cầu cung cấp thông tin, cử người có chuyên môn hỗ trợ nhận diện khi được mời, giữ bí mật tuyệt đối về kế hoạch kiểm tra.
- Tham gia tố tụng: khi vụ án được khởi tố, chủ nhãn hiệu có thể tham gia với tư cách bị hại, đưa ra yêu cầu bồi thường, cung cấp chứng cứ về thiệt hại và theo dõi các giai đoạn.
- Sau bản án: theo dõi việc tiêu huỷ hàng giả, thi hành phần bồi thường, và đưa thông tin vụ án vào hệ thống giám sát để phát hiện tái phạm.
Nguyên tắc xuyên suốt: chủ nhãn hiệu cung cấp thông tin và chuyên môn, cơ quan điều tra quyết định biện pháp. Không tự tổ chức "vây bắt", không tiếp xúc đối tượng để thương lượng khi vụ việc đang được xác minh, vì có thể làm hỏng điều tra hoặc bị coi là cản trở.
Những hiểu lầm hay gặp về con đường hình sự
Kỳ vọng sai về xử lý hình sự khiến nhiều chủ nhãn hiệu thất vọng hoặc đi sai bước. Mấy điểm dưới đây nên được nói rõ trong nội bộ trước khi quyết định tố giác.
- "Cứ tố giác là sẽ khởi tố." Cơ quan điều tra phải xác minh và chỉ khởi tố khi có dấu hiệu tội phạm; nhiều tố giác kết thúc bằng chuyển xử lý hành chính vì không đạt ngưỡng.
- "Khởi tố rồi thì hàng giả biến mất." Một vụ án xử lý một đường dây; nhu cầu và lợi nhuận còn thì nguồn khác sẽ lấp chỗ trống. Hình sự là một công cụ trong chiến lược, không phải lời giải cuối.
- "Bị hại điều khiển được vụ án." Bị hại có quyền cung cấp chứng cứ, đề nghị, yêu cầu bồi thường, nhưng tội danh, biện pháp, thời điểm do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định.
- "Hàng giả bán rẻ thì giá trị nhỏ." Giá trị thường tính theo hàng thật tương đương, nên lô hàng bán rẻ vẫn có thể vượt ngưỡng.
- "Không có văn bằng thì không xử lý hình sự được." Với hàng giả về chất lượng, công dụng, tội buôn bán hàng giả không đòi hỏi văn bằng; văn bằng chỉ bắt buộc với tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Chọn hình sự, hành chính hay dân sự: cân nhắc chiến lược
Con đường hình sự có sức răn đe mạnh nhất và đôi khi là cách duy nhất để xử lý đường dây có tổ chức, vì cơ quan điều tra có những quyền mà không biện pháp nào khác có: khám xét, thu giữ, yêu cầu cung cấp dữ liệu, áp dụng biện pháp ngăn chặn. Nhưng chủ nhãn hiệu mất quyền kiểm soát nhịp độ và kết quả. Vụ án có thể kéo dài, tội danh có thể khác với kỳ vọng, và quyết định không khởi tố cũng có thể xảy ra.
Biện pháp hành chính nhanh hơn, phù hợp với vi phạm dưới ngưỡng hoặc khi mục tiêu là chặn nhanh một kho, một điểm bán. Khởi kiện dân sự là con đường để chủ nhãn hiệu chủ động đòi bồi thường và buộc chấm dứt hành vi, nhưng tốn thời gian và chi phí, khó với đối tượng ẩn danh. Ba con đường không loại trừ nhau theo thời gian: xử phạt hành chính trước tạo cơ sở cho tình tiết tái phạm sau này.
Một sai lầm thường gặp là dùng đe doạ tố giác hình sự để ép đối phương bồi thường trong thương lượng. Cách làm này có thể bị coi là cưỡng đoạt hoặc gây áp lực trái pháp luật, và làm suy yếu vị thế của chủ nhãn hiệu. Thư cảnh báo có thể nêu rằng hành vi có thể bị xử lý theo quy định pháp luật, nhưng không đặt điều kiện tiền bạc đổi lấy việc không tố giác.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhãn hiệu có rút được tố giác để thương lượng với bên làm giả không?
Với các tội về hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, việc khởi tố thường không phụ thuộc vào yêu cầu của bị hại, nên rút đơn không đương nhiên làm vụ án dừng lại. Thoả thuận bồi thường có thể là tình tiết giảm nhẹ cho bị cáo nhưng không thay thế quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng. Cần tham vấn luật sư trước khi thương lượng.
Giá trị hàng giả được tính theo giá nào?
Thường tính theo giá của hàng thật hoặc hàng hoá có cùng tính năng, kỹ thuật, công dụng trên thị trường tại thời điểm và địa điểm phát hiện, theo hướng dẫn hiện hành. Khi không xác định được, cơ quan tiến hành tố tụng có thể yêu cầu định giá. Chủ nhãn hiệu nên chuẩn bị bảng giá bán chính thức có xác nhận.
Người bán lẻ hàng giả số lượng nhỏ có bị truy cứu hình sự không?
Thông thường người bán lẻ số lượng nhỏ, giá trị dưới ngưỡng, chưa từng bị xử phạt sẽ bị xử lý hành chính. Truy cứu hình sự đặt ra khi vượt các ngưỡng về giá trị, thu lợi, hậu quả, hoặc có tình tiết như đã bị xử phạt mà còn vi phạm. Với hàng giả là thực phẩm, thuốc, ngưỡng thường thấp hơn.
Doanh nghiệp gia công theo đơn có thể bị liên đới hình sự không?
Có thể, nếu biết hoặc buộc phải biết khách hàng không có quyền sử dụng nhãn hiệu mà vẫn sản xuất, và hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Từ năm 2018 khi Bộ luật Hình sự 2015 có hiệu lực, cả pháp nhân thương mại cũng có thể chịu trách nhiệm. Bên gia công nên yêu cầu khách chứng minh quyền nhãn hiệu và lưu hồ sơ.
Bị hại có được bồi thường ngay trong vụ án hình sự không?
Bị hại có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại và vấn đề dân sự thường được giải quyết cùng vụ án hình sự. Chủ nhãn hiệu cần chứng minh thiệt hại bằng tài liệu như doanh thu sụt giảm, chi phí khắc phục, chi phí hợp lý thuê luật sư. Nếu chưa đủ căn cứ, toà có thể tách phần dân sự để giải quyết sau.
Có nên công bố trên truyền thông khi vụ án đang điều tra không?
Không nên tự công bố chi tiết khi vụ án đang điều tra, vì có thể ảnh hưởng hoạt động điều tra, vi phạm bí mật điều tra, và tạo rủi ro bị kiện về danh dự nếu kết quả khác dự kiến. Thông tin chính thức nên do cơ quan tiến hành tố tụng công bố; doanh nghiệp có thể truyền thông về cách nhận biết hàng thật.
