Thương hiệu thời trang đăng ký nhãn hiệu trước hết ở nhóm 25 — quần áo, giày dép, mũ nón. Tuỳ dòng sản phẩm, danh mục thường mở rộng sang nhóm 18 (túi xách, ví, ba lô, đồ da), nhóm 14 (trang sức, đồng hồ), nhóm 9 (kính mắt) và nhóm 3 (nước hoa). Nhóm 35 dành cho chuỗi cửa hàng bán lẻ hoặc bán đa thương hiệu.
Ngành này có ba rủi ro nhãn hiệu riêng. Một là tên "nghe như hàng hiệu": đặt tên gần với nhà mốt châu Âu để tạo cảm giác cao cấp, đúng vào vùng mà nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ rộng nhất. Hai là nhầm lẫn giữa nhãn hiệu và hoạ tiết in: chữ, hình in to trên áo thường được người mua xem là trang trí chứ không phải dấu hiệu nguồn gốc. Ba là tên nhà thiết kế: khi người sáng lập rời công ty, ai được dùng tên đó?
Bài phân tích từng rủi ro, so sánh nhãn hiệu với kiểu dáng công nghiệp và quyền tác giả trong bảo vệ thiết kế, rồi đưa ra cách xây danh mục cho một local brand đang lớn.
Nhóm 25 và các nhóm vệ tinh: hàng hoá tương tự vượt ra ngoài số nhóm
Nhóm 25 gom ba họ sản phẩm: quần áo, giày dép và đồ đội đầu. Trong thực tiễn thẩm định ở nhiều nước, ba họ này thường được coi là tương tự với nhau vì bán qua cùng kênh, cho cùng khách hàng, và nhiều hãng làm cả ba. Một nhãn hiệu áo thun có văn bằng nhóm 25 do đó thường đủ sức phản đối một nhãn hiệu giày trùng tên, dù không có gì bảo đảm tuyệt đối.
Ranh giới mờ hơn khi sang nhóm khác. Túi xách (18), thắt lưng da — vốn nằm ở nhóm 25 khi là đồ mặc kèm quần áo, kính râm (9), trang sức (14), nước hoa (3) đều là những dòng mà một thương hiệu thời trang thành công có thể mở rộng sang. Người tiêu dùng quen với việc một hãng thời trang bán túi và nước hoa, nên thẩm định viên và toà án ở nhiều nơi chấp nhận rằng quần áo và túi xách có liên quan. Nhưng mức liên quan không đủ mạnh để bạn bỏ qua việc đăng ký nhóm 18 nếu túi là một dòng doanh thu đáng kể.
Lời khuyên thực tế: đăng ký nhóm 25 với danh mục cụ thể cho sản phẩm đang bán, thêm nhóm 18 nếu có túi, ví, ba lô, và chỉ thêm 14, 9, 3 khi đã có kế hoạch sản phẩm. Một thương hiệu nhỏ đăng ký mười nhóm "cho chắc" vừa tốn kém, vừa để lại các phần quyền có nguy cơ bị yêu cầu chấm dứt do không sử dụng, vừa không giúp gì khi chính phần cốt lõi còn yếu.
Với cửa hàng bán đa thương hiệu hay nền tảng bán lại đồ secondhand, nhãn hiệu của cửa hàng nằm ở nhóm 35 cho dịch vụ bán lẻ. Đây là nhãn hiệu của bạn, khác với nhãn hiệu của các hãng mà bạn bán lại — những nhãn hiệu đó bạn chỉ được dùng để chỉ dẫn đúng sản phẩm mình bán, không được dùng như thể mình là hãng.
Tên "nghe như hàng hiệu": vì sao rủi ro lớn hơn bạn nghĩ
Nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ cả ngoài nhóm đăng ký. Pháp luật Việt Nam, như đa số các nước, bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng chống lại việc dùng dấu hiệu tương tự cho cả hàng hoá không cùng loại nếu việc đó gây nhầm lẫn về nguồn gốc hoặc làm suy giảm khả năng phân biệt. Các nhà mốt lớn là nhóm chủ sở hữu tích cực nhất trong việc phản đối đơn và khởi kiện.
Tương tự không cần trùng chữ. Một tên ghép hai âm tiết đầu của một hãng nổi tiếng với một hậu tố khác, hoặc một monogram đan hai chữ cái theo bố cục quen thuộc, có thể bị coi là tương tự gây nhầm lẫn. Thẩm định viên so sánh ấn tượng tổng thể, cách phát âm, ý nghĩa, và đặc biệt chú ý phần đầu của nhãn hiệu chữ — phần người tiêu dùng nhớ nhất.
Ý định "mượn uy tín" là căn cứ bất lợi. Khi tranh chấp xảy ra, hồ sơ cho thấy bạn cố tình tạo liên tưởng — ví dụ ảnh sản phẩm bắt chước bố cục quảng cáo của hãng lớn, hay mô tả "phong cách như …" — sẽ được dùng để chứng minh dụng ý xấu. Điều này ảnh hưởng tới cả khả năng được cấp văn bằng lẫn hậu quả khi bị kiện.
Thị trường xuất khẩu nghiêm hơn trong nước. Một local brand muốn bán sang Nhật, EU hay Mỹ sẽ gặp hệ thống giám sát nhãn hiệu chuyên nghiệp của các hãng lớn. Cái tên từng "lọt" ở trong nước có thể bị chặn ngay ở đơn quốc tế đầu tiên, buộc phải đổi tên đúng lúc thương hiệu bắt đầu có giá trị.
Tên tiếng Ý, tiếng Pháp tự tạo không phải chiến lược xấu — nếu thật sự tự tạo. Từ có âm hưởng châu Âu nhưng không trùng, không gần một nhãn hiệu nổi tiếng nào, không chứa địa danh như "Milano", "Paris" thì không có vấn đề. Điểm mấu chốt là kiểm tra cả cơ sở dữ liệu quốc tế, không chỉ cơ sở dữ liệu Việt Nam.
Chữ và hình in trên áo: khi nào là nhãn hiệu, khi nào chỉ là trang trí
Với áo thun, áo nỉ, túi vải, câu chữ hay hình in to ở mặt trước là sản phẩm chính mà khách mua. Người tiêu dùng nhìn một chiếc áo in câu "Sài Gòn mưa" thường hiểu đó là thông điệp trang trí, không phải tín hiệu cho biết ai sản xuất. Nhiều cơ quan sở hữu trí tuệ, đáng chú ý là thực tiễn Mỹ với lập luận dấu hiệu "không thực hiện chức năng nhãn hiệu", từ chối đăng ký những câu khẩu hiệu phổ biến cho quần áo vì lý do này. Ở Việt Nam, câu chữ mô tả hoặc phổ thông cũng khó vượt qua yêu cầu về khả năng phân biệt.
Hệ quả cho thương hiệu: nhãn hiệu thật của bạn là thứ xuất hiện ở vị trí người mua tìm nguồn gốc — mác cổ áo, nhãn treo, hình nhỏ thêu ở ngực trái, bao bì, trang bán hàng. Hãy đăng ký và sử dụng nhất quán dấu hiệu ở những vị trí đó. Hoạ tiết, câu chữ in to là sản phẩm sáng tạo và được bảo vệ tốt hơn bằng quyền tác giả: hình vẽ, bố cục chữ nghệ thuật là tác phẩm mỹ thuật ứng dụng, phát sinh quyền ngay khi được tạo ra, không cần đăng ký, dù đăng ký quyền tác giả giúp chứng minh dễ hơn khi tranh chấp.
Một bẫy thường gặp với local brand: thuê người vẽ hoạ tiết hoặc logo mà không có hợp đồng chuyển giao quyền tác giả. Khi đó tác giả vẫn có thể có quyền đối với hình vẽ, và việc bạn đăng ký nhãn hiệu từ một hình vẽ không thuộc quyền của mình có thể bị phản đối. Hợp đồng thiết kế cần ghi rõ chuyển giao quyền tài sản đối với tác phẩm, phạm vi sử dụng và cam kết của người thiết kế rằng tác phẩm không sao chép từ nguồn khác.
Ngược lại, nếu chính hoạ tiết lặp lại là "chữ ký" của thương hiệu — một mẫu đan, một kiểu kẻ sọc dùng nhất quán nhiều năm — nó có thể trở thành nhãn hiệu nhờ sử dụng. Việc chứng minh khả năng phân biệt có được qua sử dụng cho loại dấu hiệu này khó và tốn kém; chỉ nên theo đuổi khi hoạ tiết đã thật sự gắn với thương hiệu trong nhận thức người mua.
Bảo vệ một bộ sưu tập: nhãn hiệu, kiểu dáng hay quyền tác giả
Thời trang thay đổi theo mùa nên công cụ bảo vệ phải khớp với vòng đời sản phẩm. Bảng dưới so sánh ba công cụ chính cho những thứ một thương hiệu thời trang tạo ra.
| Đối tượng | Công cụ phù hợp | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| Tên thương hiệu, biểu tượng ở mác áo | Nhãn hiệu | Bảo hộ được gia hạn liên tục; cần nộp đơn trước khi công bố rộng rãi |
| Dáng một đôi giày, quai túi, khoá kim loại đặc trưng | Kiểu dáng công nghiệp | Phải mới khi nộp đơn; công bố trên mạng xã hội trước khi nộp có thể làm mất tính mới |
| Hoạ tiết in, hình vẽ minh hoạ, bố cục chữ nghệ thuật | Quyền tác giả | Tự động phát sinh; cần lưu bản phác có ngày tháng và hợp đồng với người vẽ |
| Dáng cắt may phổ thông (áo sơ mi, quần âu) | Gần như không có | Kiểu dáng thông thường hoặc do chức năng quyết định không được bảo hộ |
| Tên bộ sưu tập theo mùa | Thường không cần đăng ký | Chỉ đăng ký nếu tên dùng lâu dài như một dòng sản phẩm |
Sai lầm phổ biến là mong nhãn hiệu ngăn được người khác chép dáng sản phẩm. Nhãn hiệu chỉ ngăn việc dùng dấu hiệu gây nhầm lẫn về nguồn gốc; một chiếc túi cùng dáng nhưng gắn tên khác không xâm phạm nhãn hiệu của bạn, trừ khi chính hình dáng đó đã được đăng ký là nhãn hiệu ba chiều. Với sản phẩm chủ lực bán nhiều mùa, đăng ký kiểu dáng trước khi ra mắt là khoản đầu tư hợp lý; với sản phẩm theo mùa ngắn, chi phí và thời gian thẩm định thường không tương xứng.
Tên nhà thiết kế làm nhãn hiệu: thoả thuận trước khi chia tay
Nhiều thương hiệu thời trang mang tên người sáng lập. Lúc đầu, nhà thiết kế, công ty và cái tên là một. Vấn đề phát sinh khi có nhà đầu tư góp vốn, khi nhà thiết kế rời công ty, hoặc khi công ty được bán. Lịch sử ngành thời trang thế giới có không ít trường hợp nhà thiết kế mất quyền dùng chính tên mình cho sản phẩm thời trang sau khi đã chuyển nhượng nhãn hiệu cho công ty — một hệ quả hợp pháp nhưng thường không được hình dung đầy đủ lúc ký.
Ba câu hỏi cần trả lời bằng văn bản ngay từ đầu. Thứ nhất, ai là chủ sở hữu nhãn hiệu mang tên nhà thiết kế: cá nhân rồi cấp phép cho công ty, hay công ty đứng tên ngay. Thứ hai, nếu nhà thiết kế rời đi, họ có được tiếp tục làm thiết kế, xuất hiện trước công chúng với tên thật của mình trong ngành thời trang không, và giới hạn ra sao để không gây nhầm lẫn với thương hiệu cũ. Thứ ba, hình ảnh, chữ ký, câu chuyện cá nhân của nhà thiết kế được công ty dùng trong truyền thông đến khi nào.
Nhà đầu tư thường muốn công ty sở hữu nhãn hiệu để tài sản không rời đi cùng người. Nhà thiết kế thường muốn giữ quyền với tên mình. Một giải pháp trung gian là công ty sở hữu nhãn hiệu dưới dạng cụ thể (tên kèm biểu tượng, hoặc tên viết theo cách riêng), còn nhà thiết kế giữ quyền dùng tên thật theo cách mô tả, ví dụ "thiết kế bởi …", kèm điều khoản không cạnh tranh có thời hạn hợp lý. Dù chọn cách nào, đây là việc cho luật sư soạn thảo, và nên làm khi hai bên còn thiện chí.
Câu hỏi thường gặp
Local brand chỉ bán áo thun có cần đăng ký nhóm 18 không?
Chưa cần nếu túi, ví không nằm trong kế hoạch gần. Nhóm 25 bảo vệ phần cốt lõi. Tuy vậy nên tra cứu nhóm 18 để biết tên mình đã bị dùng cho túi xách chưa; nếu đã có người đăng ký, việc mở rộng sang túi sau này sẽ vướng, và đó là thông tin cần biết trước khi đầu tư vào tên.
Thêu tên thương hiệu lên áo đã đủ là sử dụng nhãn hiệu chưa?
Thường là đủ nếu dấu hiệu xuất hiện ở vị trí người mua nhận biết nguồn gốc và sản phẩm thật sự được bán ra thị trường. Việc sử dụng cần có chứng cứ: hoá đơn, ảnh sản phẩm có ngày, trang bán hàng. Dùng một phiên bản khác hẳn mẫu đăng ký trong thời gian dài có thể làm phát sinh tranh cãi về việc có sử dụng nhãn hiệu đã đăng ký hay không.
Đặt tên thương hiệu bằng tên một thành phố nước ngoài có được không?
Rủi ro cao. Tên thành phố nổi tiếng về thời trang có thể bị coi là chỉ dẫn nguồn gốc địa lý, mô tả hoặc gây hiểu lầm khi sản phẩm không đến từ đó. Địa danh ít liên quan đến hàng hoá đôi khi được chấp nhận như dấu hiệu tuỳ ý, nhưng việc đánh giá phụ thuộc từng trường hợp và từng quốc gia.
Mua hàng thanh lý của hãng lớn về bán lại có vi phạm nhãn hiệu không?
Bán lại hàng chính hãng đã được đưa ra thị trường hợp pháp thường không xâm phạm theo nguyên tắc cạn quyền, với những giới hạn tuỳ từng nước. Rủi ro phát sinh khi bạn thay đổi sản phẩm, cắt mác, dùng nhãn hiệu của hãng làm tên cửa hàng hoặc quảng cáo theo cách khiến người mua tưởng bạn là đại lý chính thức.
Thương hiệu có nên đăng ký nhãn hiệu cho tên bộ sưu tập không?
Chỉ khi tên đó được dùng lâu dài như một dòng sản phẩm, ví dụ một dòng giày bán nhiều năm. Tên bộ sưu tập theo mùa sống vài tháng, trong khi thủ tục thẩm định kéo dài hơn thế. Với tên ngắn hạn, kiểm tra để không xâm phạm nhãn hiệu người khác quan trọng hơn là đăng ký.
Đồng hồ và trang sức mang tên thương hiệu thời trang đăng ký nhóm nào?
Trang sức và đồng hồ nằm ở nhóm 14. Nếu bạn hợp tác với một nhà sản xuất để ra đồng hồ mang tên thương hiệu thời trang, nhãn hiệu vẫn phải do bạn đăng ký ở nhóm 14 và cấp phép cho nhà sản xuất, chứ không nên để nhà sản xuất đứng tên đơn.
