Đồ uống có cồn được chia làm hai nhóm trong Bảng phân loại Nice, và cách chia hay gây bất ngờ: bia nằm ở nhóm 32 cùng nước giải khát, còn rượu vang, rượu mạnh, rượu mùi và mọi đồ uống có cồn khác trừ bia nằm ở nhóm 33. Quán bia, quán bar, nhà hàng có phục vụ đồ uống thuộc nhóm 43; cửa hàng bán lẻ rượu cân nhắc nhóm 35.
Rủi ro đặc thù của ngành là chỉ dẫn địa lý. Tên các vùng rượu vang và rượu mạnh nổi tiếng được bảo hộ ở mức cao hơn mọi loại hàng hoá khác theo Hiệp định TRIPS của WTO: không được dùng cho sản phẩm không có nguồn gốc từ vùng đó, kể cả khi ghi rõ xuất xứ thật hoặc thêm chữ "kiểu", "loại", "phong cách". Việt Nam bảo hộ nhiều chỉ dẫn địa lý châu Âu theo các cam kết thương mại, nên tên như Champagne hay Cognac không thể xuất hiện trong nhãn hiệu của một nhà sản xuất Việt.
Bài phân tích ranh giới nhóm 32 và 33, cơ chế bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho rượu, các xung đột điển hình của bia thủ công và rượu truyền thống, rồi đưa ra danh mục kiểm tra trước khi đặt tên.
Nhóm 32 và nhóm 33: chia theo loại đồ uống, không theo độ cồn
Lý do bia nằm ở nhóm 32 mang tính lịch sử của hệ thống phân loại: bia được xếp cùng nước giải khát từ những phiên bản đầu và giữ nguyên vị trí đó đến nay. Bia không cồn cũng thuộc nhóm 32. Rượu vang, rượu mạnh như vodka, whisky, rượu gạo, rượu mùi, rượu trái cây lên men, đồ uống pha sẵn có cồn trên nền rượu mạnh đều thuộc nhóm 33. Một số đồ uống lai — như cider, đồ uống có cồn trên nền mạch nha — cần kiểm tra kỹ cách xếp nhóm trong phiên bản Bảng phân loại đang áp dụng.
Việc chia hai nhóm không có nghĩa là hai bên không liên quan. Bia và rượu bán qua cùng kênh, cùng nhà phân phối, và nhiều nhà sản xuất làm cả hai; ở nhiều nước, cơ quan thẩm định và toà án đã coi bia với rượu là hàng hoá có liên quan trong những trường hợp cụ thể, dù không phải lúc nào cũng vậy. Hệ quả thực tế: nhà làm bia thủ công tra cứu chỉ nhóm 32 là chưa đủ; một nhãn hiệu rượu trùng tên ở nhóm 33 vẫn có thể là trở ngại.
Với doanh nghiệp làm bia, danh mục thường gồm nhóm 32 cho bia, nhóm 43 nếu có taproom hay quán phục vụ tại chỗ, và nhóm 25 nếu bán áo, mũ in thương hiệu — một dòng doanh thu phụ phổ biến của bia thủ công. Với nhà sản xuất rượu, nhóm 33 là trục, có thể thêm nhóm 32 nếu có kế hoạch ra bia hoặc đồ uống không cồn cùng tên.
Rượu ngâm dược liệu là trường hợp cần chú ý. Nếu sản phẩm được giới thiệu với công dụng chữa bệnh hay bồi bổ có tính dược, việc xếp nhóm, ghi nhãn và quảng cáo đều phức tạp hơn, và tên gợi công dụng điều trị dễ bị coi là gây hiểu sai. Cách an toàn là định vị rõ sản phẩm là đồ uống, không gắn tên với tác dụng chữa bệnh.
Chỉ dẫn địa lý cho rượu: tầng bảo hộ cao nhất
TRIPS dành riêng một điều khoản cho rượu vang và rượu mạnh. Với hàng hoá nói chung, việc dùng chỉ dẫn địa lý chỉ bị cấm khi gây nhầm lẫn về nguồn gốc. Với rượu vang và rượu mạnh, Hiệp định TRIPS yêu cầu các nước thành viên ngăn việc dùng chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm không xuất xứ từ vùng đó ngay cả khi không gây nhầm lẫn — tức là kể cả khi nhãn ghi rõ xuất xứ thật hay dùng kèm các chữ "loại", "kiểu", "phỏng theo".
Nhãn hiệu chứa chỉ dẫn địa lý của rượu sẽ bị từ chối hoặc huỷ. TRIPS cũng yêu cầu từ chối hoặc huỷ bỏ đăng ký nhãn hiệu cho rượu có chứa chỉ dẫn địa lý khi sản phẩm không có nguồn gốc tương ứng. Một nhà làm vang ở Việt Nam đặt tên sản phẩm có tên một vùng vang Pháp, dù viết theo cách sáng tạo, gần như chắc chắn gặp trở ngại.
Các hiệp định thương mại mở rộng danh sách được bảo hộ tại Việt Nam. Thông qua các hiệp định thương mại tự do, đặc biệt với Liên minh châu Âu, Việt Nam cam kết bảo hộ một danh sách chỉ dẫn địa lý của đối tác, trong đó có nhiều tên rượu vang và rượu mạnh. Danh sách cụ thể nên được tra cứu trong cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ thay vì dựa vào trí nhớ.
Tên chung của loại rượu thì khác. "Vang", "whisky", "vodka", "rượu nếp", "rượu ngô" là tên loại đồ uống, không phải chỉ dẫn địa lý; ai cũng được dùng để mô tả, và không ai được độc quyền. Vấn đề là ranh giới giữa tên loại và chỉ dẫn địa lý có khi khác nhau giữa các nước, nên một tên được coi là chung ở thị trường này có thể được bảo hộ ở thị trường khác.
Rượu truyền thống Việt Nam cũng có thể được bảo hộ. Một số sản phẩm rượu gắn với làng nghề hay địa phương có thể được bảo hộ dưới dạng chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể. Doanh nghiệp đặt tên có địa danh làng rượu nổi tiếng mà không sản xuất ở đó có thể bị phản đối bởi chính cộng đồng làng nghề.
Bia thủ công: tên sáng tạo, nhãn hiệu đông và chuyện đặt tên theo từng mẻ
Ngành bia thủ công có văn hoá đặt tên rất mạnh: mỗi dòng bia, thậm chí mỗi mẻ theo mùa, có một cái tên vui, chơi chữ, gắn với văn hoá đại chúng. Điều này tạo ra mật độ nhãn hiệu cao trong nhóm 32 trên thế giới và xung đột thường xuyên giữa các nhà làm bia. Ở các thị trường bia thủ công lâu năm, tranh chấp tên giữa các xưởng nhỏ đã thành chuyện quen thuộc, thường được giải quyết bằng thoả thuận cùng tồn tại hơn là ra toà.
Với một xưởng bia Việt Nam, chiến lược hợp lý là phân tầng. Tầng thứ nhất là nhãn hiệu xưởng — tên của nhà sản xuất, xuất hiện trên mọi sản phẩm. Đây là tài sản chính, cần đăng ký đầy đủ ở nhóm 32, 43 và nhóm khác tuỳ kế hoạch. Tầng thứ hai là tên các dòng bia cốt lõi bán quanh năm; dòng nào có doanh thu ổn định và có khả năng xuất khẩu thì nên đăng ký. Tầng thứ ba là tên mẻ theo mùa, sống vài tháng; không cần đăng ký nhưng cần tra cứu nhanh để không xâm phạm nhãn hiệu của người khác.
Kiểu bia (IPA, stout, lager, pilsner, saison) là tên loại sản phẩm, luôn ở phần mô tả. Một điểm gây tranh cãi là "Pilsner": từ này gắn với thành phố Plzeň của Séc và ở một số nơi có tranh luận về chỉ dẫn địa lý, nhưng trong thực tiễn quốc tế phổ biến, "pilsner" được dùng rộng rãi như tên kiểu bia. Ví dụ này cho thấy vì sao cần kiểm tra theo từng thị trường khi xuất khẩu.
Nhãn chai bia thủ công thường dùng minh hoạ đậm, thuê hoạ sĩ vẽ theo mùa. Hợp đồng với hoạ sĩ cần chuyển giao quyền tài sản đối với hình minh hoạ, nhất là khi một hình được dùng lâu dài như dấu hiệu nhận diện của dòng bia. Thiếu điều khoản này, xưởng có thể gặp khó khi muốn đăng ký hình làm nhãn hiệu hoặc in lại sau khi quan hệ với hoạ sĩ kết thúc.
Các xung đột thường gặp khi tra cứu nhãn hiệu rượu
Nhóm 33 là một trong những nhóm có nhiều nhãn hiệu nước ngoài được đăng ký tại Việt Nam, vì các tập đoàn đồ uống bảo hộ rộng. Những tình huống dưới đây xuất hiện thường xuyên:
- Từ tiếng Pháp, tiếng Ý thông dụng của ngành vang. Những từ chỉ lâu đài, trang trại, vùng đồi, hầm rượu xuất hiện trong hàng nghìn nhãn hiệu. Một số còn là thuật ngữ truyền thống được quản lý chặt khi xuất khẩu vào EU. Xây nhãn hiệu trên các từ này vừa yếu vừa rủi ro.
- Họ tên và hình ảnh người. Vang và rượu mạnh hay dùng tên gia đình. Họ phổ biến dễ trùng với nhãn hiệu sẵn có; tên người khác cần có sự đồng ý.
- Tên con vật, biểu tượng phổ biến. Hổ, rồng, đại bàng, ngựa, sư tử là biểu tượng được ưa chuộng ở cả rượu Việt lẫn rượu ngoại. Hai nhãn hiệu cùng biểu tượng không chắc bị coi là tương tự, nhưng nếu tên gọi cũng trùng ý nghĩa thì rủi ro tăng mạnh.
- Nhãn hiệu của nhà phân phối cũ. Nhà nhập khẩu từng phân phối một nhãn rượu ngoại đã đăng ký nhãn hiệu đó tại Việt Nam dưới tên mình. Khi hãng đổi nhà phân phối, tranh chấp xảy ra; căn cứ huỷ bỏ đối với đăng ký của người đại diện không được phép là công cụ của chủ nhãn hiệu.
- Hình dáng chai và màu nhãn đặc trưng. Một số hãng lớn đăng ký hình dáng chai là nhãn hiệu ba chiều hoặc kiểu dáng công nghiệp. Chai có hình dáng, màu sáp niêm phong hay bố cục nhãn gần với một sản phẩm nổi tiếng có thể bị coi là xâm phạm hoặc cạnh tranh không lành mạnh dù tên khác.
- Tên gợi xuất xứ nước ngoài cho rượu sản xuất trong nước. Tên kèm hình ảnh khiến người mua nghĩ là rượu nhập khẩu có thể bị coi là gây hiểu sai về nguồn gốc, và còn vướng quy định ghi nhãn xuất xứ.
Kết quả tra cứu nhóm 33 thường dài; nên lọc trước theo phần phân biệt chính, sau đó đánh giá từng kết quả gần nhất theo âm, nghĩa và hình. Đừng bỏ qua các nhãn hiệu nước ngoài chỉ định Việt Nam qua hệ thống Madrid, vì chúng nằm trong cùng cơ sở dữ liệu nhưng dễ bị bỏ sót nếu chỉ tra theo tên tiếng Việt.
Danh mục kiểm tra trước khi chốt tên cho một sản phẩm đồ uống có cồn
Danh mục dưới đây áp dụng cho cả xưởng bia thủ công, nhà làm rượu truyền thống muốn chuyên nghiệp hoá và doanh nghiệp nhập khẩu xây nhãn riêng:
- Xác định đúng nhóm: bia ở 32, các đồ uống có cồn khác ở 33; với đồ uống lai, kiểm tra cách xếp trong bản phân loại hiện hành.
- Loại bỏ mọi địa danh là chỉ dẫn địa lý của rượu vang, rượu mạnh trong và ngoài nước, kể cả khi viết biến thể hay kèm chữ "kiểu", "loại".
- Tách tên loại đồ uống (vang, IPA, rượu nếp) và thuật ngữ thông dụng của ngành ra phần mô tả; kiểm tra phần còn lại có đủ khả năng phân biệt.
- Tra cứu ở nhóm 32, 33 và 43, gồm cả nhãn hiệu quốc tế chỉ định Việt Nam; đánh giá cả biểu tượng hình nếu nhãn có hình con vật, hình người.
- Kiểm tra quyền đối với hình minh hoạ, tên người, hình ảnh di sản văn hoá được dùng trên nhãn.
- Nếu có kế hoạch xuất khẩu, tra cứu tại thị trường đích trước khi in bao bì, vì danh sách chỉ dẫn địa lý được bảo hộ và thuật ngữ bị hạn chế khác nhau giữa các nước.
- Rà soát quy định ghi nhãn, quảng cáo đồ uống có cồn hiện hành; nhãn hiệu được cấp không có nghĩa mọi cách thể hiện trên bao bì, quảng cáo đều hợp lệ.
Quy định về sản xuất, kinh doanh, ghi nhãn và quảng cáo đồ uống có cồn ở Việt Nam có nhiều điều kiện riêng và thay đổi theo thời gian. Phần nhãn hiệu chỉ là một mảnh; hãy kiểm tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người làm pháp chế chuyên ngành.
Câu hỏi thường gặp
Rượu gạo nấu thủ công trong gia đình có đăng ký nhãn hiệu được không?
Về nhãn hiệu, cá nhân hay hộ kinh doanh đều có thể nộp đơn cho nhóm 33 nếu dấu hiệu có khả năng phân biệt. Nhưng việc sản xuất rượu để bán phải đáp ứng điều kiện cấp phép và an toàn thực phẩm theo quy định riêng. Văn bằng nhãn hiệu không hợp thức hoá hoạt động sản xuất chưa đủ điều kiện.
Nhà làm vang Việt có được ghi tên giống nho quốc tế lên nhãn không?
Tên giống nho như các giống vang phổ biến thường là tên giống, dùng để mô tả và không thuộc về ai. Tuy nhiên, một số tên giống trùng hoặc gần với địa danh được bảo hộ, và quy định ghi nhãn ở một số thị trường xuất khẩu hạn chế cách dùng. Không nên đưa tên giống vào phần nhãn hiệu cần bảo hộ.
Taproom của xưởng bia cần đăng ký nhóm nào?
Nhóm 43 cho dịch vụ phục vụ đồ uống, đồ ăn tại chỗ. Nếu taproom có tên riêng khác với tên xưởng, tên đó cần được đăng ký riêng. Nếu dùng chung tên xưởng, chỉ cần mở rộng danh mục của nhãn hiệu xưởng sang nhóm 43.
Đặt tên rượu theo một nhân vật lịch sử Việt Nam có được không?
Tên nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc là vùng nhạy cảm. Luật nhãn hiệu Việt Nam loại trừ dấu hiệu trái với đạo đức xã hội, trật tự công cộng, và việc gắn tên những nhân vật được tôn vinh với đồ uống có cồn dễ bị coi là không phù hợp. Nên tránh hoàn toàn.
Bia không cồn có cần đăng ký riêng không?
Bia không cồn thuộc nhóm 32 như bia thường. Nếu nhãn hiệu của bạn đã được đăng ký cho bia ở nhóm 32 với danh mục đủ rộng, bia không cồn thường đã được bao gồm. Cần kiểm tra danh mục cụ thể, vì danh mục ghi hẹp như "bia lager" có thể không bao trùm.
Nhà nhập khẩu có nên đăng ký nhãn hiệu cho nhãn rượu riêng do nhà máy nước ngoài sản xuất không?
Nên, và nên đăng ký trước khi đặt hàng. Với nhãn riêng, bạn là chủ nhãn hiệu, nhà máy chỉ sản xuất theo đơn. Nên đăng ký cả ở nước có nhà máy để tránh nhà máy hoặc người khác đăng ký trước tại đó, gây khó khăn khi bạn đổi nhà cung cấp.
