Nhãn hiệu ba chiều là nhãn hiệu mà dấu hiệu được bảo hộ là một hình khối: dáng chai, hình hộp, hình dạng của chính sản phẩm, hoặc một vật thể đặt tại điểm bán. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam chấp nhận hình ba chiều là dấu hiệu nhìn thấy được có thể đăng ký làm nhãn hiệu.
Điều kiện được cấp khắt khe hơn nhãn hiệu chữ ở hai điểm. Hình dạng phải khác biệt đáng kể so với hình dạng thông thường của loại hàng đó, nếu không thì phải chứng minh người tiêu dùng đã nhận ra nó qua sử dụng. Và hình dạng không được là hình dạng do bản chất hàng hoá hoặc do yêu cầu kỹ thuật bắt buộc phải có; sau sửa đổi năm 2022, luật Việt Nam nêu rõ loại trừ này.
Lợi thế lớn nhất của nhãn hiệu ba chiều so với kiểu dáng công nghiệp là thời hạn: kiểu dáng hết hạn sau tối đa mười lăm năm, còn nhãn hiệu có thể gia hạn liên tục. Vì vậy chiến lược tốt nhất thường là dùng cả hai, theo đúng thứ tự.
Hai nhóm hình dạng và cách người tiêu dùng nhìn chúng
Hình dạng vật chứa và bao bì. Chai, lọ, hộp, túi đựng sản phẩm. Người tiêu dùng có phần quen với việc nhận ra thương hiệu qua dáng chai, nhất là với đồ uống và mỹ phẩm, nên khả năng phân biệt vốn có không bị loại trừ hoàn toàn. Dáng chai nước ngọt có đường cong đặc trưng, đăng ký làm nhãn hiệu ở Hoa Kỳ từ năm 1960, là ví dụ được nhắc nhiều nhất.
Hình dạng chính sản phẩm. Hình thanh kẹo, hình dao cạo, hình chiếc ghế. Ở đây người tiêu dùng thường nghĩ hình dạng là để sản phẩm dùng được hoặc đẹp hơn, chứ không phải là tên của nhà sản xuất. Án lệ quốc tế đòi hỏi khắt khe nhất với nhóm này.
Vật thể ba chiều không phải sản phẩm. Tượng linh vật ở cửa hàng, hình trang trí gắn trên mũi xe. Những vật này có khả năng phân biệt tương đối cao vì chúng không có lý do nào khác để tồn tại ngoài việc nhận diện.
Tiêu chí "khác biệt đáng kể". Toà án Công lý châu Âu, trong loạt án về hình dạng như vụ đèn pin Mag Instrument (2004), đặt tiêu chuẩn rằng chỉ hình dạng khác biệt đáng kể so với chuẩn mực và thói quen của ngành mới có khả năng phân biệt vốn có. Một chai hơi khác các chai thông thường là chưa đủ; nó phải đủ lạ để người mua nhận ra nó như một dấu hiệu.
Hình dạng bị loại trừ: bản chất, kỹ thuật và giá trị thẩm mỹ
Luật nhãn hiệu châu Âu có ba căn cứ loại trừ tuyệt đối với hình dạng, và chúng giúp hiểu logic chung. Thứ nhất, hình dạng do bản chất hàng hoá: quả bóng phải tròn, quả chuối nhựa đồ chơi phải giống quả chuối. Thứ hai, hình dạng cần thiết để đạt kết quả kỹ thuật: trong vụ Philips v. Remington (2002), hình ba đầu cạo xếp tam giác của máy cạo râu bị coi là chức năng; trong vụ khối gạch Lego (2010), các núm tròn trên mặt khối bị loại trừ dù có thể thiết kế cách khác để đạt cùng kết quả. Thứ ba, hình dạng tạo giá trị đáng kể cho hàng hoá: vụ ghế trẻ em Tripp Trapp (2014) cho thấy hình dạng mà người mua chọn chủ yếu vì vẻ đẹp và tính năng có thể bị loại trừ.
Lý do chung là không để nhãn hiệu, vốn có thể kéo dài vô thời hạn, trở thành công cụ độc quyền những đặc tính lẽ ra chỉ được bảo hộ có thời hạn qua sáng chế hay kiểu dáng. Khi bằng sáng chế cho máy cạo ba đầu hết hạn, thị trường phải được tự do làm máy cạo ba đầu.
Việt Nam không chép nguyên ba căn cứ này, nhưng sau sửa đổi năm 2022, luật nêu rõ hình dạng thông thường của hàng hoá hoặc một phần của hàng hoá và hình dạng do đặc tính kỹ thuật bắt buộc phải có là dấu hiệu không có khả năng phân biệt. Cách áp dụng cụ thể trong từng hồ sơ phụ thuộc vào hướng dẫn thẩm định hiện hành, bạn nên tham khảo tổ chức đại diện.
Nhãn hiệu ba chiều, kiểu dáng công nghiệp và sáng chế cho cùng một hình dạng
Một hình dạng mới có thể được bảo vệ bằng ba công cụ. Mỗi công cụ có điều kiện, thời hạn và điểm yếu riêng; hiểu chúng giúp bạn chọn thứ tự đúng.
| Tiêu chí | Nhãn hiệu ba chiều | Kiểu dáng công nghiệp | Sáng chế / giải pháp hữu ích |
|---|---|---|---|
| Bảo hộ cái gì | Hình dạng như dấu hiệu chỉ nguồn gốc | Hình dáng bên ngoài: hình khối, đường nét, màu sắc | Giải pháp kỹ thuật, chức năng |
| Điều kiện chính | Khả năng phân biệt, không chức năng | Tính mới, tính sáng tạo, khả năng sản xuất công nghiệp | Tính mới, trình độ sáng tạo, khả năng áp dụng |
| Thời hạn | Mười năm, gia hạn không giới hạn số lần | Năm năm, gia hạn tối đa hai lần | Sáng chế hai mươi năm; giải pháp hữu ích mười năm |
| Khi nào nộp | Có thể nộp sau khi đã dùng để tích luỹ khả năng phân biệt | Trước khi công bố, vì mất tính mới | Trước khi công bố |
| Chống được | Hình dạng gây nhầm lẫn về nguồn gốc | Hình dáng không khác biệt đáng kể | Sản phẩm dùng giải pháp kỹ thuật |
| Điểm yếu | Khó được cấp, cần chứng cứ | Hết hạn sau tối đa mười lăm năm | Không bảo hộ yếu tố thẩm mỹ |
Dòng "Khi nào nộp" là chìa khoá. Kiểu dáng phải nộp trước khi bạn bán hoặc công bố sản phẩm; nhãn hiệu ba chiều thì ngược lại, thường cần một thời gian sử dụng mới đủ chứng cứ. Do đó trình tự hợp lý là kiểu dáng trước, nhãn hiệu sau, và khi kiểu dáng gần hết hạn thì nhãn hiệu đã sẵn sàng tiếp quản.
Thời hạn kiểu dáng nêu trên là theo luật hiện hành; vì luật có thể sửa đổi, bạn nên kiểm văn bản mới nhất trước khi lập kế hoạch.
Bài học từ thanh sô-cô-la bốn thanh và chai nước ngọt
Vụ hình dạng thanh sô-cô-la bốn thanh tại châu Âu kéo dài hơn một thập kỷ và kết thúc năm 2018 với kết quả bất lợi cho chủ sở hữu. Hình dạng bị coi là không có khả năng phân biệt vốn có, nên chủ sở hữu phải chứng minh khả năng phân biệt có được qua sử dụng. Toà án Công lý châu Âu xác nhận chứng cứ phải bao phủ toàn bộ các nước thành viên liên quan, và chứng cứ ở một số nước, dù là thị trường lớn, không đủ đại diện cho phần còn lại.
Một chi tiết đáng chú ý: sản phẩm này được bán trong bao bì, người mua thường không thấy hình dạng thanh kẹo cho đến khi mở ra. Điều đó làm yếu lập luận rằng người tiêu dùng dùng hình dạng để chọn mua. Đây là câu hỏi bạn nên tự hỏi với sản phẩm của mình: tại thời điểm quyết định mua, khách có nhìn thấy hình dạng không?
Trường hợp chai nước ngọt có đường cong ngược lại. Hình dạng chai được nhìn thấy trên kệ, trong tay, trong quảng cáo hàng chục năm, và chính doanh nghiệp liên tục quảng cáo dáng chai như một biểu tượng. Chứng cứ sử dụng dày đặc và nhất quán giúp hình dạng vượt qua rào chắn khả năng phân biệt.
Bài học chung: hình dạng được bảo hộ làm nhãn hiệu khi nó được nhìn thấy, được nhấn mạnh và được dùng nhất quán. Một hình dạng đẹp nhưng nằm trong hộp, thay đổi theo từng đợt sản xuất, hiếm khi đi được tới cùng.
Thể hiện mẫu nhãn hiệu ba chiều trong đơn
Mẫu nhãn hiệu hai chiều chỉ cần một hình. Mẫu ba chiều phải giúp người đọc hình dung chính xác vật thể, và đây là chỗ nhiều hồ sơ bị yêu cầu sửa đổi.
- Nhiều góc nhìn: thường gồm mặt trước, mặt sau, mặt bên, mặt trên, mặt dưới và một góc phối cảnh, để không còn phần nào của hình khối bị bỏ ngỏ.
- Hình vẽ hay ảnh chụp: hình vẽ đường nét rõ ràng giúp tập trung vào hình dạng; ảnh chụp thể hiện màu và chất liệu nhưng có thể kéo theo chi tiết không mong muốn như bóng đổ, phản chiếu.
- Chữ và hình trên bề mặt: nếu mẫu có tên thương hiệu in trên chai, khả năng phân biệt có thể đến từ chữ chứ không phải hình dạng, và văn bằng khi đó ít giá trị cho hình dạng. Muốn bảo hộ hình dạng thuần, nộp mẫu không có chữ.
- Mô tả kèm theo: nêu rõ đây là nhãn hiệu ba chiều, phần nào là yếu tố yêu cầu bảo hộ, phần nào chỉ để minh hoạ cách đặt trên sản phẩm.
- Đồng nhất với sử dụng thực tế: mẫu phải trùng với sản phẩm bạn thật sự bán, nếu không chứng cứ sử dụng sau này sẽ không khớp với văn bằng.
Yêu cầu cụ thể về số lượng và cách trình bày mẫu theo văn bản hướng dẫn hiện hành của Cục Sở hữu trí tuệ; nên kiểm trước khi chuẩn bị hình.
Xếp lớp bảo hộ cho một bao bì mới: ví dụ giả định
Giả sử một cơ sở sản xuất nước mắm ở Phú Quốc, tỉnh An Giang, thiết kế dáng chai mới với phần cổ thắt và thân vát cạnh, muốn bảo vệ lâu dài. Một lộ trình hợp lý có thể như sau.
- Trước khi ra mắt: nộp đơn kiểu dáng công nghiệp cho dáng chai, kèm các biến thể dung tích nếu cần. Đây là lớp bảo vệ đầu tiên vì kiểu dáng đòi hỏi tính mới.
- Cùng lúc: nộp nhãn hiệu chữ cho tên sản phẩm và nhãn hiệu kết hợp cho mặt nhãn, vì đây là những thứ chắc chắn được cấp.
- Trong năm năm đầu: dùng dáng chai nhất quán, đưa hình dáng chai vào quảng cáo, chụp ảnh kệ hàng định kỳ, lưu hồ sơ doanh số theo năm.
- Khi đã có chứng cứ: nộp nhãn hiệu ba chiều cho dáng chai không kèm chữ, dựa vào khả năng phân biệt có được qua sử dụng.
- Khi kiểu dáng gần hết hạn: nhãn hiệu ba chiều tiếp tục bảo vệ hình dạng; nếu không được cấp, cơ sở vẫn còn nhãn hiệu chữ, nhãn hiệu kết hợp và quy định chống cạnh tranh không lành mạnh.
Lộ trình này minh hoạ nguyên tắc, không phải kết luận pháp lý cho một trường hợp cụ thể. Mỗi bước nên được tổ chức đại diện đánh giá dựa trên thiết kế thật và tình trạng tra cứu.
Câu hỏi thường gặp
Dáng chai tiêu chuẩn mua từ nhà cung cấp có đăng ký nhãn hiệu ba chiều được không?
Gần như không. Chai tiêu chuẩn được nhiều doanh nghiệp dùng, không có khả năng phân biệt và bạn cũng không phải người tạo ra nó. Muốn có dáng chai riêng, bạn cần đặt thiết kế khuôn riêng và nên có hợp đồng xác định quyền đối với thiết kế đó thuộc về mình.
Đăng ký kiểu dáng rồi có còn đăng ký nhãn hiệu ba chiều được không?
Được. Hai cơ chế độc lập và có thể cùng tồn tại trên một hình dạng. Thực tế, kiểu dáng thường là lớp bảo vệ trong những năm đầu, còn nhãn hiệu ba chiều là lớp bảo vệ dài hạn khi hình dạng đã được người tiêu dùng nhận ra.
Hình dạng sản phẩm đã hết bảo hộ sáng chế có đăng ký nhãn hiệu được không?
Khó nếu hình dạng đó chính là giải pháp kỹ thuật đã được bảo hộ. Án lệ quốc tế coi việc từng có sáng chế cho hình dạng là bằng chứng mạnh rằng hình dạng mang tính chức năng, và không cho phép nhãn hiệu kéo dài độc quyền đã hết hạn.
Mẫu nhãn hiệu ba chiều có nên kèm màu không?
Tuỳ mục tiêu. Mẫu không màu tập trung bảo hộ hình dạng và bao quát nhiều phiên bản màu. Mẫu có màu tăng khả năng phân biệt nếu hình dạng tự thân yếu, nhưng phạm vi hẹp hơn vì gắn với tổ hợp hình và màu cụ thể.
Đối thủ làm chai gần giống nhưng dán nhãn tên khác hẳn thì có xâm phạm không?
Nếu bạn có nhãn hiệu ba chiều, câu hỏi là tổng thể sản phẩm có gây nhầm lẫn về nguồn gốc không. Tên khác hẳn có thể làm giảm nguy cơ nhầm lẫn, nhưng không loại trừ, nhất là khi người mua nhận ra sản phẩm từ xa qua dáng chai trước khi đọc tên.
Nhãn hiệu ba chiều có cần sử dụng để duy trì hiệu lực không?
Có, như mọi nhãn hiệu. Nếu bạn ngừng dùng hình dạng đó liên tục trong thời gian luật quy định, bên thứ ba có thể yêu cầu chấm dứt hiệu lực. Thay đổi đáng kể hình dạng khi làm mới bao bì cũng có thể khiến việc sử dụng không còn khớp với mẫu đã đăng ký.
