Muốn bảo hộ logo, bạn phải nộp đơn đăng ký nhãn hiệu với mẫu nhãn chính là logo đó; không có thủ tục riêng tên là "đăng ký logo". Câu hỏi quan trọng hơn là nộp mẫu nào: chỉ phần chữ, chỉ phần hình, hay toàn bộ logo kết hợp. Mỗi lựa chọn cho một phạm vi quyền khác nhau, và đây là quyết định khó sửa sau khi đã nộp.
Nguyên tắc ngắn gọn: nếu tên gọi là tài sản chính, nộp riêng phần chữ ở dạng trình bày thông thường; nếu phần hình đủ đặc sắc để khách nhận ra mà không cần chữ, nộp riêng phần hình; nhãn hiệu kết hợp phù hợp khi ngân sách chỉ cho một đơn hoặc khi phần chữ yếu. Nhiều doanh nghiệp có ngân sách vừa phải chọn hai đơn: một cho chữ, một cho logo.
Phần dưới giải thích vì sao, kèm những cái bẫy hay gặp: phần chữ mô tả bị "không bảo hộ riêng", hình quá đơn giản, logo đổi sau khi nộp, và câu hỏi đăng ký bản màu hay đen trắng.
Ba dạng mẫu nhãn hiệu và phạm vi bảo hộ của mỗi dạng
Phạm vi bảo hộ của nhãn hiệu được đo bằng những dấu hiệu nào bị coi là trùng hoặc tương tự với nó. Cùng một logo, cách cắt mẫu khác nhau tạo ra những vùng bảo vệ khác nhau.
| Dạng mẫu | Bảo hộ cái gì | Mạnh ở đâu | Yếu ở đâu |
|---|---|---|---|
| Nhãn hiệu chữ (trình bày thông thường) | Chính từ ngữ, không phụ thuộc phông, màu, bố cục | Chống được người dùng cùng tên với bất kỳ cách trình bày nào | Nếu từ ngữ yếu (mô tả, phổ biến) thì dễ bị từ chối |
| Nhãn hiệu hình | Phần đồ hoạ, không có chữ | Chống người dùng hình tương tự kể cả khi đổi tên | Hình đơn giản, hình chung ngành khó được cấp |
| Nhãn hiệu kết hợp | Tổng thể chữ và hình như trong mẫu | Một đơn bao được cả hai, dễ được cấp hơn khi chữ yếu | Khi so sánh, phần yếu bị bỏ qua; đổi thiết kế là mất sự trùng khớp |
Nhãn hiệu chữ thường cho phạm vi rộng nhất vì người tiêu dùng gọi tên hàng bằng chữ: họ nói "cho một ly X", không mô tả hình. Khi so sánh nhãn hiệu kết hợp, cơ quan thẩm định và toà án thường xác định yếu tố phân biệt chủ yếu, và trong đa số trường hợp đó là phần chữ đọc được.
Ngược lại, khi phần chữ là từ mô tả hoặc rất phổ biến, nhãn hiệu kết hợp là cách để vẫn được cấp văn bằng: khả năng phân biệt khi đó nằm ở hình. Cái giá là văn bằng thường kèm ghi chú phần chữ không được bảo hộ riêng, nghĩa là bạn không độc quyền được từ ngữ đó.
"Không bảo hộ riêng": dòng chữ nhỏ quyết định quyền của bạn
Khi nhãn hiệu kết hợp có thành phần mô tả, ví dụ "Bakery" cho bánh mì hay "Coffee" cho cà phê, văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ cấp thường ghi rằng thành phần đó không được bảo hộ riêng. Nhiều chủ doanh nghiệp không đọc dòng này và tin mình độc quyền cả cụm từ. Thực tế, người khác vẫn được dùng từ mô tả đó, miễn là tổng thể dấu hiệu của họ không gây nhầm lẫn với bạn.
Tình huống khó hơn là khi phần chữ chính của bạn bị coi là mô tả hoặc thiếu khả năng phân biệt, chẳng hạn một địa danh phổ biến cộng với tên sản phẩm. Khi đó, toàn bộ quyền của bạn dựa vào phần hình. Nếu đối thủ dùng đúng tên ấy với một hình khác hẳn, bạn có rất ít cơ sở để ngăn họ. Đây là lý do nên thử đánh giá khả năng phân biệt của phần chữ ngay khi đặt tên, không đợi đến lúc thiết kế xong logo.
Một cách đọc văn bằng hữu ích: hãy hỏi "nếu bỏ phần không được bảo hộ riêng đi, phần còn lại có đủ để khách nhận ra mình không?". Nếu phần còn lại chỉ là một đường viền hay một biểu tượng chung chung, quyền thực tế của bạn mỏng hơn nhiều so với cảm giác khi cầm văn bằng.
Màu hay đen trắng: chọn bản nào khi nộp đơn
Bản chất câu hỏi. Mẫu nhãn hiệu có thể nộp ở dạng màu, kèm yêu cầu bảo hộ màu sắc cụ thể, hoặc ở dạng đen trắng. Lựa chọn ảnh hưởng tới hai việc: khi so sánh với nhãn hiệu khác, màu có được tính là yếu tố phân biệt không; và khi bạn sử dụng logo bằng màu khác, đó có được coi là sử dụng đúng nhãn hiệu đã đăng ký không.
Lập luận cho bản đen trắng. Ở nhiều hệ thống, mẫu đen trắng được hiểu là không giới hạn bởi màu, nên bao quát được các phiên bản màu khác nhau, thuận lợi khi logo có nhiều biến thể theo dòng sản phẩm.
Lập luận cho bản màu. Khi màu là phần nhận diện cốt lõi, hoặc khi phần hình đơn giản và màu giúp tạo khả năng phân biệt, bản màu tăng cơ hội được cấp. Bản màu cũng là bằng chứng chính thức rằng tổ hợp màu đó thuộc về bạn.
Thực tiễn không đồng nhất giữa các nước. Năm 2014, Văn phòng Sở hữu trí tuệ Liên minh châu Âu và các cơ quan quốc gia thành viên đưa ra thực tiễn chung rằng bản đen trắng và bản màu của cùng một logo thường không được coi là giống hệt nhau, trừ khi khác biệt rất nhỏ. Cách Việt Nam xử lý từng tình huống cụ thể nên được hỏi trực tiếp tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp trước khi nộp.
Gợi ý thực dụng. Nếu chỉ có một đơn và màu không phải yếu tố phân biệt chính, chọn bản phản ánh cách bạn dùng logo nhiều nhất. Nếu màu là tài sản, cân nhắc thêm một đơn bản màu.
Chiến lược nộp đơn theo ngân sách
Không có công thức đúng cho mọi doanh nghiệp, nhưng thứ tự ưu tiên dưới đây phù hợp với phần lớn thương hiệu tiêu dùng và dịch vụ ở Việt Nam. Chi phí cụ thể theo biểu phí hiện hành và theo số nhóm, bạn cần kiểm trước khi chốt.
- Một đơn: nếu tên gọi có khả năng phân biệt tốt, nộp nhãn hiệu chữ. Nếu tên gọi yếu, nộp nhãn hiệu kết hợp để tăng cơ hội được cấp, và chấp nhận phạm vi hẹp hơn.
- Hai đơn: nhãn hiệu chữ cộng nhãn hiệu hình (phần biểu tượng không có chữ) nếu biểu tượng đủ đặc sắc; hoặc nhãn hiệu chữ cộng nhãn hiệu kết hợp nếu biểu tượng không đứng được một mình.
- Ba đơn trở lên: thêm khẩu hiệu, phiên bản tên bằng ngôn ngữ khác, hoặc bản màu khi màu là tài sản.
- Nhóm hàng hoá: mọi đơn đều phải chọn nhóm; ưu tiên nhóm sản phẩm đang bán và nhóm dự kiến mở trong hai đến ba năm, không rải rộng cho đẹp.
- Thời điểm: nộp trước khi công bố logo rộng rãi, vì Việt Nam theo nguyên tắc nộp đơn đầu tiên.
Một sai lầm hay gặp là dồn tiền đăng ký logo kết hợp ở nhiều nhóm trong khi tên gọi chưa được đăng ký riêng ở nhóm chính. Hai năm sau đổi logo, doanh nghiệp phát hiện mình chưa từng có quyền trực tiếp với cái tên mà khách hàng gọi.
Những logo khó được cấp văn bằng
Thẩm định viên đánh giá logo theo các tiêu chí khả năng phân biệt chung của luật. Một số kiểu thiết kế đẹp về thị giác nhưng yếu về pháp lý:
- Hình học đơn giản: một vòng tròn, một tam giác, hai đường cong. Luật liệt kê hình và hình học đơn giản là dấu hiệu không có khả năng phân biệt, trừ khi đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi.
- Chữ viết tắt hai ba ký tự không có cách trình bày đặc biệt: chữ cái riêng lẻ bị coi là khó phân biệt, nhất là khi đối thủ có tổ hợp chữ cái gần giống.
- Hình ảnh chung của ngành: hạt cà phê cho cà phê, chiếc lá cho mỹ phẩm thiên nhiên, chiếc răng cho nha khoa. Hình đó mô tả sản phẩm và cả ngành đều dùng.
- Biểu tượng nhà nước và tổ chức quốc tế: quốc kỳ, quốc huy, biểu tượng cơ quan nhà nước, tên và biểu tượng của tổ chức quốc tế bị loại trừ nếu không được phép.
- Hình ảnh gây hiểu sai về nguồn gốc hoặc chất lượng: dùng hình tượng gợi một vùng địa lý nổi tiếng trong khi sản phẩm không đến từ đó.
- Hình lấy từ thư viện ảnh có sẵn: người khác cũng mua được cùng hình, và nhiều giấy phép cấm dùng làm nhãn hiệu.
Gặp những trường hợp này, giải pháp thường là tăng phần đặc sắc của thiết kế hoặc chuyển trọng tâm sang phần chữ, thay vì cố trả lời thông báo từ chối bằng lập luận.
Tra cứu logo trước khi nộp và chuyện chỉnh logo sau khi nộp
Tra cứu nhãn hiệu chữ tương đối dễ: gõ từ và các biến thể phát âm. Tra cứu logo hình khó hơn vì không gõ được hình. Các cơ quan sở hữu trí tuệ dùng Bảng phân loại Vienna — hệ thống mã cho các yếu tố hình như ngôi sao, chim, hình tròn, chữ cái cách điệu — để lập chỉ mục và tra cứu. Cơ sở dữ liệu nhãn hiệu toàn cầu của WIPO có thêm chức năng tìm theo hình ảnh. Kết quả tra theo ảnh nên được người có kinh nghiệm đánh giá lại, vì máy so sánh hình học chứ không so sánh ấn tượng tổng thể.
Sau khi nộp, mẫu nhãn hiệu gần như không được thay đổi về bản chất. Bạn có thể sửa những chi tiết không làm thay đổi đáng kể mẫu, nhưng đổi phần hình, đổi bố cục chữ, thêm bớt thành phần quan trọng thì phải nộp đơn mới với ngày ưu tiên mới. Vì vậy, logo nên được chốt trước khi nộp, đừng nộp phiên bản thử nghiệm.
Sau khi được cấp, nếu bạn dùng một phiên bản logo khác đáng kể so với mẫu đã đăng ký, việc sử dụng đó có thể không được tính là sử dụng nhãn hiệu đã đăng ký. Khi nhãn hiệu không được sử dụng liên tục trong năm năm, bên thứ ba có quyền yêu cầu chấm dứt hiệu lực. Mỗi lần làm mới logo, hãy hỏi luôn câu: có cần nộp đơn cho phiên bản mới không.
Câu hỏi thường gặp
Nộp nhãn hiệu chữ thì có được dùng phông và màu tuỳ ý không?
Được. Nhãn hiệu chữ ở dạng trình bày thông thường bảo hộ từ ngữ, không gắn với phông, màu hay bố cục cụ thể. Bạn có thể thay đổi cách trình bày mà vẫn là sử dụng nhãn hiệu đã đăng ký, miễn là từ ngữ giữ nguyên và không thêm thành phần làm thay đổi bản chất.
Logo có chữ tiếng Anh mang nghĩa mô tả thì có đăng ký được không?
Tuỳ mức độ người tiêu dùng Việt Nam hiểu nghĩa từ đó. Những từ tiếng Anh thông dụng như coffee, beauty, fresh thường bị coi là mô tả khi dùng cho sản phẩm tương ứng. Khi đó, khả năng được cấp phụ thuộc vào phần hình, và phần chữ thường bị ghi không bảo hộ riêng.
Có nên đăng ký riêng biểu tượng không có chữ không?
Nên nếu biểu tượng đủ đặc sắc và bạn định dùng nó độc lập, ví dụ làm biểu tượng ứng dụng, in trên sản phẩm không có chỗ cho tên. Nếu biểu tượng chỉ là đường viền hay hình trang trí, đơn riêng cho nó ít giá trị và dễ bị từ chối.
Một đơn nhãn hiệu kết hợp có che chắn cho phần chữ khi đứng một mình không?
Một phần. Nếu phần chữ là yếu tố phân biệt chủ yếu, người dùng cùng tên với hình khác vẫn có thể bị coi là tương tự. Nhưng mức độ bảo vệ kém chắc chắn hơn so với đơn chữ riêng, và càng yếu nếu phần hình chiếm ưu thế trong mẫu.
Logo đã nộp đơn nhưng muốn làm mới thiết kế thì xử lý thế nào?
Nếu thay đổi nhỏ, cứ tiếp tục đơn cũ. Nếu thay đổi đáng kể, nộp đơn mới cho phiên bản mới và cân nhắc giữ đơn cũ đến khi đơn mới được cấp, để không có khoảng trống quyền. Sau đó quyết định có duy trì văn bằng cũ hay không dựa trên việc bạn còn dùng phiên bản đó.
